🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:50:56 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विरुद

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विरुद

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विरुद

अर्थ: घोषणा करना

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विरुद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. विरुद (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विरुद (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविरुदःविरुदौविरुदाः
द्वितीयाविरुदम्विरुदौविरुदान्
तृतीयाविरुदेनविरुदाभ्याम्विरुदैः
चतुर्थीविरुदायविरुदाभ्याम्विरुदेभ्यः
पञ्चमीविरुदात् / विरुदाद्विरुदाभ्याम्विरुदेभ्यः
षष्ठीविरुदस्यविरुदयोःविरुदानाम्
सप्तमीविरुदेविरुदयोःविरुदेषु
सम्बोधनहे विरुदहे विरुदौहे विरुदाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विरुद
विरुद
viruda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विरुद संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गुण, प्रताप आदि का वर्णन । राजाओं की स्तुति या प्रशंसा जो सुंदर भाषा में की गई हो । यश- कीर्तन । प्रशस्ति ।
२. यश या प्रर्शसासुचक पदवी जो राजा लोग प्राचीन काल में धारण करते थे । जैसे, चंद्रगुप्त विक्रमा दित्य । (इसमें चंद्रगुप्त तो नाम है और विक्रमादित्य विरुद है ।)
३. यश । कीर्ति ।
४. उच्चारणा करना । घोषित करना । प्रख्यापन (को॰) ।
५. जोर से चिल्लाना । चिल्लाहट (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विरुद m. (also written बिरुद and बिरद) a laudatory poem, panegyric (on a prince, in prose or verse), Sāh.; Pratāp.
crying, proclaiming, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (983,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विरुदः --दं 1 Proclaiming. --2 Crying aloud. --3 A panegyric, laudatory poem; गद्यपद्यमयी राजस्तुतिर्बिरुदमुच्यते S. D. 570; नदंति मददंतिनः परिलसंति वाजिव्रजाः पठंति विरुदावलीमहितमंदिरे वंदिनः ॥ R. G.
विरुदः --दं 1 Proclaiming. --2 Crying aloud. --3 A panegyric, laudatory poem; गद्यपद्यमयी राजस्तुतिर्बिरुदमुच्यते S. D. 570; नदंति मददंतिनः परिलसंति वाजिव्रजाः पठंति विरुदावलीमहितमंदिरे वंदिनः ॥ R. G.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0989-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विरुदः, पुं, गुणोत्कर्षादिवर्णनम् । यदुक्तम् । “वाशिकः कम्पितश्चेति विरुदो द्विविधो मतः । संयुक्तनियमो ह्यत्र वर्णितः पूर्व्ववद्बुधैः ॥ [] द्विचतुःषड् दशश्चात्र कलास्तु विरुदे मताः । दशभ्यो नाधिकाः कार्य्याः कलास्तु विरुदे बुधैः ॥ कलिकाभ्यस्तु विरुदे भिदासावेव कीर्त्तिता । विरुदं कवयः प्राहुर्गुणोत्कर्षादिवर्णनम् । विरुदः कलिका चान्ते धीरवीरादिशब्दभाक् ॥ इत्युपोद्घातः । इति श्रीरूपगोस्वामिकृतश्रीगो- विन्दविरुदावलीभाष्ये श्रीबलदेवविद्याभूषणः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-420-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
विरुदध्वजविरुदमणिमालाविरुदावलिविरुदावलीविरुदितविरुद्विरुद्धविरुद्धग्रन्थपूर्वपक्षरहस्यविरुद्धग्रन्थरहस्यविरुद्धताविरुद्धत्वविरुद्धधीविरुद्धपूर्वपक्षग्रन्थटीकाविरुद्धपूर्वपक्षग्रन्थालोकविरुद्धप्रसंगविरुद्धभुज्विरुद्धभोजनविरुद्धमतिकारिताविरुद्धमतिकारिन्विरुद्धमतिकृत्विरुद्धम्विरुद्धलक्षणविरुद्धशंसनविरुद्धसम्बन्धनीयविरुद्धसिद्धान्तग्रन्थटीकाविरुद्धसिद्धान्तग्रन्थरहस्यविरुद्धसिद्धान्तग्रन्थालोकविरुद्धाचरणविरुद्धाचरणाविरुद्धान्नविरुद्धार्थविरुद्धार्थताविरुद्धार्थदीपिकविरुद्धाशनविरुद्धोक्तिविरुद्धोपक्रमविरुद्धोपक्रमत्वविरुद्र

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विरुदविरुद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: विरुद (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विरुद 📚 ➤ घोषणा करना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विरुद 📚गुण, प्रताप आदि का वर्णन । राजाओं की स्तुति या प्रशंसा जो सुंदर भाषा म…🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें