🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:42:46 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रशंसा
praśaṃsā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रशंसा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. गुणवर्णन । स्तुति । बडा़ई । श्लाघा । तारीफ ।
२. कीर्ति । ख्याति । प्रसिद्धि (को॰) । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना । यौ॰—प्रशसालाप = प्रशंसा । श्लाघा । प्रशंसामुखर = उच्च स्वर से गुण वर्णन करनेवाला । प्रशंसोपमा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-˚शंसा f. praise, commendation, fame, glory (with Buddhists one of the 8 worldly conditions, Dharmas. 61), ŚBr. &c. &c. (cf. अप्रस्तुत-प्˚, स्त्री-प्˚; w.r. ˚शंशा)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (694,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रशंसा 1 Praise, eulogy, panegyric, applause; प्रशंसावचनं ‘a complimentary or laudatory remark.’ --2 Description, reference to; as in अप्रस्तुतप्रशंसा q. v. --3 Glory, fame, reputation. --Comp. --उपमा one of the several kinds of उपमा mentioned by Daṇḍin; ब्रह्मणोऽप्युद्भवः पद्मश्चंद्रः शंभुशिरोधृतः । तौ तुल्यौ त्वन्मुखेनेति सा प्रशंसोपमोच्यते ॥ Kāv. 2. 31. --मुखर a. loudly praising.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0762-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रशंसा स्त्री प्र + शन्स--भावे अ । गुणाविव्कारेण स्तुतौ हेम०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4494,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रशंसा, स्त्री, (प्र + शन्स + भावे अः । स्त्रियां टाप् ।) प्रशंसनम् । तत्पर्य्यायः । वर्णना २ ईडा ३ स्तवः ४ स्तोत्रम् ५ स्तुतिः ६ नुतिः ७ श्लाघा ८ अर्थवादः ९ । इति हेमचन्द्रः । २ । १८४ ॥ (यथा, मनुः । १० । १२७ । “धर्म्मेप्सवस्तु धर्म्मज्ञाः सतां वृत्तिमनुष्ठिताः । मन्त्रवर्ज्जं न दुष्यन्ति प्रशंसां प्राप्नुवन्ति च ॥”) आत्मप्रशंसानिषेधो यथा, -- “न चात्मानं प्रशंसेद्वा परनिन्दाञ्च वर्जयेत् । वेदनिन्दां देवनिन्दां प्रयत्नेन विवर्ज्जयेत् ॥” इति कौर्म्मे उपविभागे १५ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-297-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रशंसा" आता है (52)
अहो एक अव्यय जिसका प्रयोग कभी संबोधन की तरह और कभी करुणा, खेद, प्रशंसा, हर…शंसा प्रशंसानांत्र स्तुति । प्रशंसासंस्तव प्रशंसा । स्तुति । तारीफस्तुति गुणकीर्तन । स्तव । प्रशंसा । तारीफ । बड़ाई । क्रि॰ प्र॰—करनाउत्कर्ष बड़ाई । प्रशंसागूर्ति प्रशंसाश्लाघा प्रशंसा । तारीफप्रशस्ति प्रशंसा । स्तुतिप्रस्तुति प्रशंसा । स्मृतिगुणकथन गुणगान । प्रशंसासंपूजा संमान । स्तुति । प्रशंसा । वंदनाधन्यवाद साधुवाद । शाबाशी । प्रशंसा । वाह वाहसाधुशब्द प्रशंसा । साधुवादगुणकीर्तन गुणगान । प्रशंसावस्फ प्रशंसा । स्तुतिसराह पु संज्ञा स्त्री॰ बड़ाई । प्रशंसा । तारीफ । श्लाघाखुतबा तारीफ । प्रशंसातहसीन प्रशंसा । तारीफ । श्लाघाप्रभत पु ‡ संज्ञा स्त्री॰ प्रभुत्व । प्रशंसा । श्रेष्ठता । शोभा । शाबाश /? /…सिताइश तारीफ । प्रशंसागुमगाथा प्रशंसा । बडा़ईसम्यीची प्रशंसा । स्तुतिविनुक्ति प्रशंसागुणानुवाद गुणकथन । प्रशंसा । तारीफ । बडा़ईविरूदावली किसी के गुण, प्रताप, पराक्रम आदि का सविस्तर कथन ।यशवर्णन । प्रशंसाजरा बुढ़ापा । वृद्धावस्था । यौ॰—जराग्रस्त । जरामरणपाण व्यापार । तिजारत । खरीद बिक्रीसना हमेशा । सर्वदा । नित्यकौतुक कुतूहलमनीषा बुद्धि । अकलस्तुत जिसकी स्तुति या प्रार्थना की गई हो । कीर्तित । प्रशंसितसुष्ठु अतिशय । अत्यंतविकत्थन लंबी चौड़ी बातें करना । डींग हाँकनास्तोत्र किसी देवता का छंदोबद्ध स्वरूपकथन या गुणकीर्तन । स्तव । स्तुति । जैसे,—…व्युष्टि फल । नतीजा । परिणामव्यावृत्ति खंड़नगाथ गानशंस प्रतिज्ञा । इकरारवर्णन चित्रण । रँगनाअभिनंद प्रसन्न या आनंदित करनेवालायश अच्छा काम करने से होनेवाला नाम । नेकनामी । कीर्ति । सुख्यतिगीतक गीत । गानाशस्ति स्तुत्ति । स्तोत्रविलोभन लोभ दिखाने की क्रियाविकत्था डींग । श्लाघासलोक नगर । शहरबखान वर्णन । कथनतारीफ लक्षण । परिभाषासंताव यज्ञ में स्तुति करनेवाले ब्राह्मणों की अवस्थान भूमिसिपास धन्यवाद । शुक्रिया । कृतज्ञताप्रकाशनअभिवंदना नमस्कार । प्रणाम
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें