🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:54:06 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्तोत्र
stotra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
स्तुति के (1.6.11) स्तव · स्तुति · नुति
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्तोत्र संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी देवता का छंदोबद्ध स्वरूपकथन या गुणकीर्तन । स्तव । स्तुति । जैसे,—महिम्नस्तोत्र ।
२. स्तुति- परक रचना, छंद या श्लोक ।
३. प्रशंसा । प्रशास्ति (को॰) ।
स्तोत्र संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सामवेद का एक अंग ।
२. जड़ या निश्चेष्ट करना । स्तंभन ।
३. तिरस्कार करना । उपेक्षा करना । अवज्ञा करना ।
४. रोकना । बाधा खड़ी करना (को॰) ।
५. विराम । यति (को॰) ।
६. सूक्त । प्रशस्ति (को॰) ।
७. संनिविष्ट वस्तु (को॰) ।
७. अंगों की निश्चेष्टता । जड़ता ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्तोत्र n. praise, eulogium, a hymn of praise, ode, RV. &c. &c.
(in ritual) N. of the texts or verses which are sung (in contradistinction to the Śastras [q.v.] which are recited), TS.; Br.; ŚrS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1259,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्तोत्रं [स्तु-ष्ट्रन्] 1 Praise, eulogium. --2 A hymn of praise, panegyric.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1146-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्तोत्र न० स्तु--ष्ट्रन् । १ स्तर्व--गुणकर्मादिभिः प्रशंसने अमरः । द्रव्यस्तोत्र कर्मस्तोत्रं विधिस्तोत्रं तथैव च । तथैवाभि- जनस्तोत्रं स्तोत्रमेतच्चर्विधम्” मत्स्यपु० १२३ अ० द्रव्याद्युपाधिकतया स्तवस्य चातुर्विध्यमुक्तम् । २ स्तुतिसाधने वाक्ये स्तुविश्च मुणिनमुपसर्जनीकृत्य तन्निष्ठानां गुणानां प्राधान्ये न कथनरूपा ऋग्वेदभाष्ये लक्षिता । यथा यो देवदत्तः स चतुर्वेदाभिज्ञ इत्युक्ते सर्व जना स्तुति- मवगच्छन्ति यद्यपि ष्टुञ्स्तुतौ शनसु स्तुतावित्ये करशौ तथापि प्रतिगीतमन्त्रसाध्यं स्तोत्रम अप्रतिगीतमन्त्र- साध्यं शस्त्रमिति तयोर्विवेक इति च तत्रोक्ते प्रति- गीतमन्त्रसाध्ये ३ स्तवने गुणकथने च । शस्त्रशब्दे प्रति- गीतमन्त्रे इति यदुक्तं तत्र अप्रगीतमन्त्रे इत्येव वोध्यम् । प्रगीतमृग्जातं शस्त्रमिति वृ० उ० भष्य- टीकायासानन्दगिरिणीक्ते ४ प्रगीते ऋग्जाते च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5342,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्तोत्रं, क्ली, (स्तूयतेऽनेनेति । स्तु + “दाम्नीशस- युयुजेति ।” ३ । २ । १८२ । इति ष्ट्रन् ।) स्तवः । इत्यमरः । १ । ६ । ११ ॥ तच्चतुर्व्विधं यथा मात्स्ये १२१ अध्याये । “अत्र वो वर्णयिष्यामि विधिं मन्वन्तरस्य तु । ऋचो यजूंषि सामानि तथावत् प्रति दैवतम् । विधिहोत्रं तथा स्तोत्रं पूर्व्ववत् संप्रवर्त्तते ॥ द्रव्यस्तोत्रं कर्म्मस्तोत्रं विधिस्तोत्रं तथैव च । तथैवाभिजनस्तोत्रं स्तोत्रमेतच्चतुष्टयम् ॥ मन्वन्तरेषु सर्व्वेषु यथा भेदाद्भवन्ति ये । प्रवर्त्तयन्ति तेषां वै ब्रह्मस्तोत्रं पुनः पुनः ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-435-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्तोत्र" आता है (15)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬