🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:37:59 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वर्णन
varṇana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वर्णन संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ वर्णनीय, वर्ण्य, वर्णित]
१. चित्रण । रँगना ।
२. किसी बात को सविस्तार कहना । कथन । बयान । उ॰—सो चौबीस रूप निज कहियत वर्णन करत विचार ।— सूर (शब्द॰) ।
३. स्तवन । प्रशंसा । गुणकथन । तारीफ ।
४. लिखना । लेखन (को॰) । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना ।
वर्णन संबंधी । उ॰—ऐसी अलंकृत भाषा में जो भिन्न भिन्न भागों में भिन्न भिन्न रीतियों से चमत्कृत हो—वर्णनात्मक रीति से नहीं वरन् कार्यात्मक रीति से । —पा॰ सा॰ सि॰ पृ॰ ३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वर्णन, n. and वर्ण˚ना, f. the act of painting, colouring &c. delineation, description, explanation, Kāv.; Pur.; Kathās. &c. writing, MW. embellishment, decoration, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (925,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वर्णनं --ना [वर्ण्-ल्युट्] 1 Painting. --2 Description, delineation, representation; स्वभावोक्तिस्तु डिंभादेः स्वक्रियारूपवर्णनं K. P. 10. --3 Writing. --4 A statement, an assertion. --5 Praise, commendation (--ना only in this sense).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0948-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वर्णनं, क्ली, (वर्ण स्तुतौ विस्तारे रञ्जनादौ + ल्युट् ।) स्तवनम् । (यथा, भागवते । १० । ७४ । ३० । “इत्थं निशम्य दमघोषसुतः स्वपीठा- दुत्थाय कृष्णगुणवर्णनजातमन्युः । उत्क्षिप्य बाहुमिदमाह सदस्यमर्षी संश्रावयन् भगवते परुषाण्यभीतः ॥”) विस्तरणम् । शुक्लादिवर्णयोजनम् । दीपनम् । इति वर्णधातोर्भावेऽनट्प्रत्ययेन निष्पन्नम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-286-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वर्णन" आता है (21)
चर्चा जिक्र । वर्णन । बयानआख्यान वर्णन । वृत्तांत । बयानकीर्तन कथन । यशवर्णन । गुणकथनकीर्तना कथन । वर्णनअनुकीर्तन वर्णन । कथनभणन कहना । वर्णनआख्यानक वर्णन । वृत्तांत । बयानबखान वर्णन । कथनबयान बखान । वर्णन । जिक्र । चर्चाब्यान पु संज्ञा पुं॰ बखान । वर्णन । बयान । पलक राम सुन ज्ञान, कहुँ व्यान समझ…कैफियत समाचार । हाल । वर्णनशंसा प्रशंसागीर्ण वर्णित । कहा हुआअभिलाप शब्द । कथन । वाक्यउल्लेख लिखना । लेखव्याख्या वह वाक्य आदि जो किसी जटिल पद या वाक्य आदि का अर्थ स्पष्ट करता हो । किस…संकथन वार्ता । बातचीतप्रशस्ति प्रशंसा । स्तुतिगाहा † संज्ञा पुं॰ ग्राह । मगरतारीफ लक्षण । परिभाषादास्तान् वृत्तांत
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें