🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:22:48 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उल्लेख
ullekha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उल्लेख संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ उल्लेखक, उल्लेखनीय, उल्लेखित, उल्लेख्य]
१. लिखना । लेख ।
२. वर्णन । चर्चा । जिक्र । जैसे,—इस बात का उल्लेख ऊपर हो चुका है । क्रि॰ प्र॰—करना । होना ।
३. एक काव्यालंकार जिसमें एक ही वस्तु का अनेक रूपों में दिखाई पड़ना वर्णन किया जाय । विशेष—इसके दो भेद हैं, प्रथम और द्वितीय । प्रथम— जहाँ अनेक जन एक ही वस्तु को अनेक रूपों में देखें वहाँ प्रथम भेद हैं, जैसे,— वारन तारन वृद्ध तिय, श्रीपति जुवतिन झूमि । दर्शनीय बाला जनन लखे कृष्ण रंगभूमि (शब्द॰) । अथवा जानत सौति अनीति है, जानत सखी सुनिती । गुरुजन जानत लाल है, प्रीतम जानत प्रीति (शब्द॰) । पहले उदाहरण में एक ही कृष्ण को वृद्धा स्त्रियों ने हाथी का उद्धार करनेवाला और युवतियों ने लक्ष्मी के साथ रमण करनेवाला देखा और दूसरे उदाहरण में एक ही नायिका को सौत ने अनीति रूप में और गुरुजनों ने लज्जा रूप में देखा । पहला उदाहरण शुद्ध उल्लेख का है क्योंकि उसमें और अलंकार का आभास नहीं है, पर दूसरा उदाहरण संकीर्ण उल्लेख का है क्योंकि एक ही नायिका में सुनीति और लज्जा आदि कई अन्य वस्तुओं का आरोप होने के कारण उसमें रूपक अलंकार भी मिल जाता है । द्वितीय— जहाँ एक ही वस्तु को एक ही व्यक्ति कई रूपों में देखें वहाँ द्वितीय भेद होता है । जैसे,— कंजन अमलता, में, खंजन चपलता में, छलता में मीन, कलता में बडे़ ऐन के ।— यामें झूठी है न प्यारे ही में आह लागिबे में प्यारी जू के नैन ऐन तीखे बान मैन के (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उल्-लेख m. causing to come forth or appear clearly, Prasannar.
bringing up, vomiting, Car.
mentioning, speaking of, description, intuitive description, Sāh. 486; Kathās.; Rājat. &c.
(in rhet.) description of an object according to the different impressions caused by its appearance, Sāh.; Kuval.
उल्-लेख n. (scil. युद्ध) (in astron.) a conjunction of stars in which a contact takes place, Sūryas. vii, 18; VarBṛS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (219,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उल्लेखः 1 Allusion, mention. --2 Description, utterance, pronunciation. --3 Boring or digging out. --4 (In Rhetoric) A figure of speech in which an object is described according to the different impressions caused by its appearance; बहुभिर्बहुधोल्लेखोदकस्योल्लेख इष्यते । स्त्रीभिः कामोऽर्थिभिः स्वर्द्रुः कालः शत्रुभिरौक्षि सः Chandr. 5. 19; cf. S. D. 682. --5 Rubbing, scratching, tearing up; खुरमुखोल्लेख K. 191; कुट्टिम˚ 232.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0343-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उल्लेख पु० उद् + लिख--घञ् । इदं कर्त्तव्यमित्यादिना संक- ल्पितार्थप्रतिपादकशब्दोच्चारणे “संज्ञाशब्दस्येदमेव प्रयोज- नम् यत्तयोल्लेखः” ति० त० । अलङ्कारभेदे पु० स च ३९८ पृ० उक्तः । २ घर्षणे च । “असकृन्निशितशस्त्रोल्ले- खविषमितशिखरेण” काद० । ३ उत्कीर्त्तने च
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1372,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उल्लेखः, पुं, (उत् + लिख् + घञ् ।) उच्चारणम् । कथ- नम् । इति स्मार्त्ताः ॥ (अलङ्कारभेदः ॥ तल्लक्षणं यथा, साहित्यदर्पणे १० परिच्छेदे । “क्वचिद्भेदाद्गृहीतॄणां विषयाणां तथा क्वचित् । एकस्यानेकधोल्लेखो यः स उल्लेख उच्यते” ॥ उदाहरणम् । “प्रियैति गोपबधूभिः शिशुरिति वृद्धैरधीशैति देवैः । नारायणैति भक्तैर्ब्रह्मे- त्यग्राहि योगिभिर्देवः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-275-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उल्लेख" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें