🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:13:18 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उल्लेखन
ullekhana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उल्लेखन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. लिखना । उल्लेख करना ।
२. चित्रकारी करना ।
३. रेखाएँ खींचना ।
४. रगड़ना । खरोंचना ।
५. वमन करना ।
६. गाड़ना
७. खडा़ करना । ऊपर उठाना [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उल्-लेखन mfn. delineating, making lines, making visible or clear, Sarvad.
उल्-लेखन n. the act of marking by lines or scratches, furrowing, KātyŚr.
scratching open or up, scraping, Mn.; Yājñ.
bringing up, vomiting
an emetic, Suśr.
mentioning, speaking of L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (219,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उल्लेखनं 1 Rubbing, scratching, scraping &c. --2 Digging up; Y. 1. 188; Ms. 5. 124. --3 Vomiting. --4 Mention, allusion, utterance. --5 Raising up, elevating. --6 Writing, painting. --7 Marking out by lines (the स्थंडिल &c. in a sacrifice).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0343-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उल्लेखन न० उद् + लिख--ल्युट् । १ वमने, २ खनने, कर्त्तव्य- तया ३ संकाल्पतार्थकवाक्योच्चारणे “मासपक्षतिथीनाञ्च निमित्तानाञ्च सर्व्वशः । उल्लेखनमकुर्व्वाणोन तस्य फल- भाग् भवेत्” ति० त० व्र० पु० । “संकल्पेन विना राजन् । यत्किञ्चित् कुरुते नरः । फलं चाल्पाल्पकं तस्य धर्म्मस्यार्द्ध- क्षयो भवेत्” ति० त० ब्र० पुराणाच्च संकल्पवाक्ये मासादी- नामवश्यं कीर्त्तनीयताऽवगम्यते । “मनसा सङ्कल्पयति वा- चाऽभिलपतीत्युक्तेरपि अभिलापस्यावश्यकता । अभिला- पवाक्ये च मासादिनिमित्तानामिव आत्मसम्बन्धित्वेन तत्तत्कर्मादिकस्यापि कीर्त्तनं कर्त्तव्यम्” “प्रत्येकं नि- [] यतं कालमात्मनोव्रतमादिशेत्” प्रा० त० संव० उक्तेः । “सेकादुत्ल्लेखनाल्लेपात् गृहं मार्ज्जनलेपनात्” “सम्मा- र्ज्जतोपाञ्जनेन सेकेनोल्लेखनेन च” मनुः । यज्ञे वह्नि- स्यापनाङ्गस्थण्डिलादिस्थबालुकादौ रेखाभिः ४ चिह्नकरणे । “ओल्लेखनात् करोति मेखलादि चेत्” कात्या०७, ४, ९ । तदा मूमौ प्राच्यां रेखया उल्लेखनान्तं कर्म्म कुर्य्यात्” कर्क । ५ घर्षणे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1373-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उल्लेखनं, क्ली, (उत् + लिख् + ल्युट् ।) वमनम् । इति रत्नमाला ॥ खननम् । यथा “भूमेरुल्लेखनं कुर्य्यात्” । उति स्मृतिः ॥ (यथा, मनुः ५ । १२४ । “सन्मार्जनोपाञ्जनेन सेकेनोल्लेखनेन च” ।) उच्चारणम् । यथा, -- “मासपक्षतिथीनाञ्च निमित्तानाञ्च सर्व्वशः । उल्लेखनमकुर्व्वाणो न तस्य फलभाग्मवेत्” ॥ इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-275-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उल्लेखन" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें