🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:58:53 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आख्यान
ākhyāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आख्यान संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ आख्यात, आख्यातव्य, आख्येय]
१. वर्णन । वृत्तांत । बयान ।
२. कथा । कहानी । किस्सा ।
३. उपन्यास के तौ भेदों में से एक । वह कथा जीसे कवि ही कहे, पात्रों से न कहलावे । विशेष—इसका आरंभ कथा के किसी अंश से कर सकते हैं, पर पीछे से पूर्वापर संबंध खुल जाना चाहिए । इसमें पात्रों की बातचीत बहुत लंबी चौड़ी नहीं हुआ करती । चूँकि कथा कहनेवाला कवि ही होता है और वह पूर्वघटना का व्रणन करता है, इससे इसमें अधिंकतर भूतकालिक क्रिया का प्रयोग होता है, पर दृश्यों को ठीक ठीक प्रत्यक्ष कराने के लिये कभी कभी वर्तमानकालिक क्रिया का भी प्रयोग होता है । जैसे,— सूर्य डूब रहा है, ठंढी हवा चल रही है, इत्यादि । आजकल के नएढंग के उपन्यास इसी के अंतर्गत आ सकते हैं ।
४. जवाब । उत्तर [को॰] ।
५. भेदक धर्म [को॰] ।
६. प्रबंधक काव्य का अध्याय या सर्ग [को॰] ।
७. पौराणिक कथा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-ख्यान n. telling, communication, Pāṇ.; Kap.; Kathās. &c.
the communication of a previous event (in a drama), Sāh.
a tale, story, legend, ŚBr.; Nir.; Pāṇ. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (129,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आख्यानं 1 Speaking, declaration, making known, relation, communication; इत्थंभूताख्याने P. I. 4. 90; रामसंदेश˚ Rām. --2 Allusion to some old tale; आख्यानं पूर्ववृत्तोक्तिः S. D.; ( e. g. देशः सोऽयमरातिशोणितजलैर्यस्मिन्ह्रदाः पूरिताः Ve. 3. 31). --3 A tale, story; especially, a legendary story, legend; अप्सराः पुरूरवसं चकम इत्याख्यानविदआचक्षते Māl. 2; Ms. 3. 232. --4 A legendary work such as the Mahābhārata. --5 A reply; प्रश्नाख्यानयोः P. VIII. 2. 105, III. 3. 110. --6 A differentiating property (भेदकधर्म). --7 A canto of an epic poem.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0225-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आख्यान न० आ + ख्या--भावे ल्युट् । १ कथने । २ पूर्व्ववृ- त्तकथने “आख्यानं पूर्व्ववृत्तोक्तिः” सा० द० । “यथा देशः सोऽयमरातिशीणितजलैर्यस्मिन् द्रदाः पूरिताः” वेणी० ३ प्रतिवचने च । प्रश्नाख्यानयोः” पा० “विभाषाख्यानप- रिप्रश्नयोरिञ्” पा० । करणे ल्युट् । ४ भेदके धर्मे । “लक्ष- णेत्थम्भूताख्यानेत्यादि” पा० इत्थंभतः कञ्चित् प्रकारं प्राप्त आख्यायते अनेन इति व्युत्पत्तेः कञ्चित्प्रकारं प्राप्तस्य भेदकोधर्म्म इति सूत्रार्थः यथा भक्तोविभुमभि । ५ आर्ष महाकाव्यान्तर्गतसर्गभेदे तेन हि कथाविशेषेण वर्ण्णनीयचरिताख्यानात्तथात्वम् महाकाव्यं लक्षयित्वा [] तदीयसर्गनामकरणे विशेषमाह” सा० द० “नामास्य सर्गोपादेयकथया सर्गनाम तु” इत्यभिधाय “अस्मिन्नार्षे पुनः सर्गा भवन्त्याख्यानसंज्ञकाः” यथा भारते रामोपाख्यानम् । नलोपाख्यानं शकुन्त- लोपाख्यानमित्यादि आख्यान + अस्त्यर्थे अर्श० अच् । ६ प्रसिद्धाख्यानसंज्ञकसर्गयुक्ते आर्षमहाकाव्य भारतादौ । “स्वाध्यायं श्रावयेत् पित्र्ये धर्म्मशास्त्राणि चैव हि । आख्यानानीतिहासांश्च पुरणानि खिलानि च” मनुः साङ्गोपनिषदान् वेदान् चतुराख्यानपञ्चमान्” भा० व० । स्वार्थे कन् तत्रैव “नाटकाख्यानकादेशव्याख्यानादिक्रि- यानिपुणैः” काद० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0614-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आख्यानं, क्ली, (आङ् + ख्या + ल्युट्) कथनं । यथा “कथितं षष्ठ्युपाख्यानं ब्रह्मपुत्त्र यथागमं । देवी मङ्गलचण्डी या तदाख्यानं निशामय” ॥ इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे ४१ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-165-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आख्यान" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें