🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:48:41 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जरा
jarā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बुढ़ापा (2.6.41) विस्रसा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जरा १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. बुढ़ापा । वृद्धावस्था । यौ॰—जराग्रस्त । जरामरण ।
२. पुराणानुसार काल की कन्या का नाम । विस्त्रसा ।
३. एक राक्षसी का नाम जो मगध देश की गृहदेवी थी । इसी को षष्ठी भी कहते हैं । जरा नाम की एक राक्षसी जिसने जरासंध को जो़ड़ा था । दे॰ जरासंध । उ॰—जरा जरासंध की संधि जोरयौ हुतौ भीम ता संघ कौ चीर डरचौ ।—सूर॰, १० ।४२१५ ।
४. खिरनी का पेड़ ।
५. प्रार्थना । प्रशंसा । श्लाघा । यौ॰—जराबोध ।
६. पाचन शाक्ति (को॰) ।
७. वृद्धावस्था की शिथिलता (को॰) ।
जरा २ संज्ञा पुं॰ [सं॰] एक व्याध का नाम । विशेष—इसी के बाण से भगवान् कृष्णचंद्र देवलोक सिधारे थे ।
जरा १ वि॰ [अ॰ जर्रह] थोड़ा । कम । जैसे,—जरा से काम में तुमने इतनी देर लगा दी । यौ॰—जरा जरा=थोड़ा थोड़ा । जरामना=कमबेश । थोड़ा बहुत । जरा सा ।
जरा २ क्रि॰ वि॰ थोड़ा । कम । जेसे,—जरा दौड़ो तो सही । मुहा॰—चरा चलैगी=जरा बात बढ़ेगी । तकरार होगी । उ॰— मैं तो समझी थी कि जरा चलेगी ।—सैर॰ कु॰, पृ॰ २४ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जरा f. (Pāṇ. iii, 3, 104) the act of becoming old, old age, RV. i, 140, 8; v, 41, 17; AV. &c. (personified as a daughter of Death, VP. i, 7, 31)
digestion, Car. iii, 1 and 3; vi; Suśr. vi, 46, 10
decrepitude, W.
a kind of date-tree, L.
N. of a Rākṣasī (cf. ˚रा-संध), MBh. ii, vii; Hariv. 1810; BhP. ix, 22, 8
cf. वि-जर.
1. जरा f. old age See s.v. जर.
2. जरा f. invocation, praise (स्तुति, Nir. x, 8), RV. i, 38, 13; x, 32, 5.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (413,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जरा [जॄ-अङ् गुणः] (The word जरस् is optionally substituted for जरा before vowel terminations after acc. dual) 1 Old age; कैकेयीशंकयेवाह पलितच्छद्मना जरा R. 12. 2; तस्य धर्मरतेरासीद् वृद्धत्वं जरया (जरसा) विना 1. 23. --2 Decrepitude, infirmity, general debility consequent on old age. --3 Praise. --4 Digestion. --5 N. of a female demon; see जरासंध below. --6 Invoking, greeting. --Comp. --अवस्था decrepitude. --आतुर a. {1} infirm. {2} old. --जीर्ण a. old through age, debilitated, infirm; Bh. 3. 17. --पुष्ट = जरासंध. --भीरुः the god of love, Cupid. --संधः N. of a celebrated king and warrior, son of Bṛhadratha. [According to a legend, he was born divided in two halves which were put together by a Rākṣasī called Jarā, whence the boy was called Jarāsandha. He became king of Magadha and Cedi after his father's death. When he heard that Kṛṣṇa had slain his son-inlaw Kaṃsa, he gathered a large army and besieged Mathurā eighteen times, but was as often repulsed. When Yudhiṣṭhira performed the great Rājasūya sacrifice, Kṛṣṇa, Arjuna and Bhīma went to the capital of Jarāsaṃdha disguised as Brāhmaṇas, chiefly with the object of slaying their enemy and liberating the kings imprisoned by him. He, however, refused to release the kings, whereupon Bhīma challenged him to a single combat. The challenge was accepted; a hard fight ensued, but Jarāsandha was at last overpowered and slain by Bhīma].
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0508-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जरा स्त्री जॄ--अङ् गुणः । १ वयःकृतश्लथमांसाद्यवस्था विशेषे “कृष्णवर्त्मनि गुणान् गणयन्ती जीवनेषु लघय- न्त्यनुरागम् । आगता वत जरेव हिमानी सेव्यतां सुरतरङ्गिणी” उद्भटः “मदेकपुत्रा जननी जरातुरा” नैष० २ जराहेतौ “या हृष्टमनसा नित्यं स्थानमानविचक्षणा । भर्त्तुःप्रीतिकरी नित्यं सा भार्य्या हीतरा जरा” ३ जरा- धिष्ठातृदेवताभेदे । सा तु कालकन्या । यथा “कालकन्या जरा साक्षात् लीकस्तां नाभिनन्दति । स्वसारं जगृहे भृत्युः क्षयाय जगतामिह” भागवतम् । जराति- क्रमोपायाश्च दर्शिता यथा “मृत्यू रोगाः सुताश्चैव जरा तस्य च कन्यका । जरा च भ्रातृभिः सार्द्धं शश्वद्भ्र- मति भूतलम् । एते चीपायवेत्तारं न गच्छन्ति च साम्प्र- तम् । पलायन्तेच तं दृष्ट्वा वैनतेयमिवोरगाः । चक्षुर्जलञ्च व्यायामः पादाधस्तैलसेवनम् । कर्णे तैलं मूर्द्ध्नितैलं जराव्याधिविनाशनम् । वसन्ते भ्रमणं वह्निसेवा ऽस्वप्नंकरोति यः । बालाञ्च सेवते काले जरा तं नोपगच्छति । स्वातशीतोदकस्नायी सेवते चन्दन- द्रवम् । नोपयाति जरा तञ्च निदाघेऽनिलसेवि- नम् । प्रावृडुष्णोदकस्नायी घनतोयं न सेवते । सम- ये च समाहारी जरा तं नोपगच्छति । शरद्रौद्रं न गृह्णाति भ्रमणं तत्र वर्जयेत् । खातस्नायी समा- हारी जरा तं नोपतिष्ठते । खातस्नायी च हेमन्ते काले वह्निं निषेयते । भुङ्क्ते नवान्नमुष्णञ्च जरा तं नोपगच्छति । शिशिरेऽंशुकवह्निं च नवोष्णान्नञ्च सेवते । य एवेष्णोदकस्नायी जरा तं नोपगच्छति । सद्योमांसं नवान्नञ्च वालस्त्रीं क्षीरभोजनम् । घृतञ्च सेबते योहि जरा तं नोपगच्छति । भुङ्क्ते सदन्नं क्षुत्काले तृष्णायां पीयते जलम् । नित्यं भुङ्क्ते च ताम्बूलं जरा तं नोपगच्छति । दधि हैयङ्गवीनञ्च नवनीतं तथा- शुभम् । नित्यं भुङ्क्ते संयमी यो जरा तं नैव गच्छति । शुष्कमांसं स्त्रियो वृद्धा बालार्कस्तरुणं दधि । तं सेवन्तं [] जरा याति पहृष्टा भ्रातृभिः सह । रात्रौ ये दधि- सेवन्ते पुंश्चलीञ्च रजस्वलाम् । तमुपैति जरा हृष्टा भ्रावृभिः सह सुन्दरि! इतिब्रह्मबैपु० व्रह्मख० । ४ राक्षसी- भेदे जरासन्धशब्दे दृश्यम् । ५ क्षीरिणीवृक्षे शब्द- च० । ६ स्तुतौ निरु० । “जराबोध! तद्विविडिढ” ऋ० १ । २७ । १० इत्यस्यामृचि निरुक्ते ४ । ९ । ३ । “जरा स्तुतिर्जरतेः स्तुतिकर्मणः” इत्युक्तम् । अजादौ प्रत्यये परे मुख्ये गौणे च वा जराया जरस् । जरसी जरे जरया जरसा । “न ह्यस्या अपरं चन जरसा मरते पतिः” निरु० ११ । ३८ “धृता ऋक् “वृद्धत्वं जरसा विना” “मृगैरजर्य्यं जरसोपदिष्टम्” रघुः गौणे “वीत- जन्म जरसं परं शुचिः” किरा० निर्जरसम् निर्जरम् । “अजरांसि च वस्त्राणि धारयन्ति गतक्लमाः” भा० अनु० १२३ अ० । अव्ययीभावसमासे नित्यम् अच् जरस् च मा० जरायाः अभावः अजरसम् । सह जरया सजरसम् । ७निषादभेदे । “जरानामनिषादानां प्रभुः सर्वधनुष्मताम्” हरिवं० १६२ अ० । जरेति नाम येषां तेषां निषादानाम् इत्यर्थः । तत्र स्तुतौ “तासां जरां प्रमुञ्चन्नेति” । ऋ० ः । १४० । ८ “अच्छावदा तना गिरा जरायै ब्रह्मणस्पतिम्” । १ । ३८ । १३ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3059-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जरा, स्त्री, (जीर्य्यत्यनया । जॄ + “षिद्भिदादि- भ्योऽङ् ।” ३ । ३ । १०४ । इत्यङ् । “ऋदृशो- ऽङि गुणः ।” ७ । ४ । १६ । इति गुणः ।) वयःकृतश्लथमांसाद्यवस्थाभेदः । वार्द्धक्यम् । “जीर्य्यत्यनया जरा जॄ ष वयोहानौ षित्वात् डः दृश्रोर्णुरिति गुणः ।” इत्यमरटीकायां भरतः ॥ तत्पर्य्यायः । विस्रसा २ । इत्यमरः । २ । ६ । ४१ ॥ सा तु कालकन्या । यथा, -- “कालकन्या जरा साक्षात् लोकस्तां नाभिनन्दति । स्वसारं जगृहे मृत्युः क्षयाय यवनेश्वरः ॥” इति श्रीभागवतम् । [] एषां भेदप्रभेदेन चतुःषष्टिरुजः स्मृताः । मृत्युकन्यासुताश्चैव जरा तस्याश्च कन्यका । जरा च भ्रातृभिः सार्द्धं शश्वद्भ्रमति भूतलम् ॥ एते चोपायवेत्तारं न गच्छन्ति च संयतम् । पजयन्ते च तं दृष्ट्वा वैनतेयमिवोरगाः ॥ चक्षुर्जलञ्च व्यायामः पादाधस्तैलसेवनम् । कर्णयोर्मूर्द्ध्नि तैलञ्च जराव्याधिविनाशकम् ॥ वसन्ते भ्रमणं वह्निसेवां स्वप्लां करोति यः । वालाञ्च सेवते काले जरा तं नोपगच्छति ॥ खातशीतोदकस्नायी सेवते चन्दनद्रवम् । नोपयाति जरा तञ्च निदाघेऽनिलसेविनम् ॥ प्रावृष्युष्णोदकस्नायी घनतोयं न सेवते । समये च समाहारी जरा तं नोपगच्छति ॥ शरद्रौद्रं न गृह्णाति भ्रमणन्तत्र वर्ज्जयेत् । खातस्नायी समाहारी जरा तं नोपतिष्ठते ॥ खातस्नायी च हेमन्ते काले वह्निं निषेवते । भुइक्ते नवान्नमुष्णञ्च जरा तं नोपगच्छति ॥ शिशिरेऽंशुकवह्रिञ्च नवोष्णान्नञ्च सेवते । य एवोष्णोदकस्नायी जरा तं नोपगच्छति ॥ सद्योमांसं नवान्नञ्च बाला स्त्री क्षीरभोजनम् । वृतञ्च सेवते यो हि जरा तं नोपगच्छति ॥ भुङ्क्ते सदन्नं क्षुत्काले तृष्णायां पीयते जलम् । नित्य भुङ्क्ते च ताम्बूलं जरा तं नोपगच्छति ॥ दधि हैयङ्गवीनञ्च नवनीतं तथा गुडम् । नित्यं भुङ्क्ते संयमी यो जरा तं नैव गच्छति ॥ शुष्कमांसं स्त्रियं वृद्धां बालार्कन्तरुणं दधि । संसेवन्तं जरा याति प्रहृष्टा भ्रातृभिः सह ॥ रात्रौ ये दधि सेवन्ते पुंश्चलीञ्च रजस्वलाम् । तानुपैति जरा हृष्टा भ्रातृभिः सह सुन्दरि ! ॥ रजस्वला च कुलटा चावीरा जारदूतिका । शूद्रयाजकपत्नी या ऋतुहीना च या सति ! ॥ यो हि तासामन्नभोजी ब्रह्महत्यां लभेत्तु सः । तेन पापेन सार्द्धं सा जरा तमुपगच्छति ॥ पापानां व्याधिभिः सार्द्धं मित्रता सन्ततं ध्रुवम् । पापं द्याधिजरावीजं विघ्नवीजञ्च निश्चितम् ॥ पापेन जायते व्याधिः पापेन जायते जरा । पापेन जायते दैन्यं दुःखं शोको भयङ्करः ॥ तस्मात् पापं महावैरं दोषवीजममङ्गलम् । भारते सन्ततं सन्तो नाचरन्ति भयातुराः ॥ स्वधर्म्माचारयुक्तञ्च दीक्षितं हरिसेवकम् । गुरुदेवातिथीनाञ्च भक्तं सक्तं तपःसु च ॥ व्रतोपवासयुक्तञ्च सदा तीर्थनिसेवकम् । रोगा द्रवन्ति तं दृष्ट्वा वैनतेपमिवोरगाः ॥ एतान् जरा न सेवेत व्याधिसंघश्च दुर्ज्जयः । सर्व्वं बोध्यमसमये काले सर्व्वं ग्रसिष्यति ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते ब्रह्मखण्डे । १ । १६ । ३३ -- ५५ ॥ जराया औषधं यथा, गारुडे १९६ अध्याये । “पलाशचूर्णं समधु गव्याज्यामलकान्वितम् । सविडङ्गं पीटमात्रं नरं कुर्य्यान्महामतिम् ॥ मासैकेन महादेव ! जरामरणवर्ज्जितः । पलाशबीजं सधृतं तिलमध्वन्वितं समम् । सप्ताहं भक्षितं रुद्र ! जरां नयति संक्षयम् ॥” [] अपिच । “श्लक्ष्णीकृतं भृङ्गराजस्य चूर्णं तिलार्द्धकं चामलकार्द्धकञ्च । सशर्करं भक्षयते गुडैर्व्वा न तस्य रोगो न जरा न मृत्युः ॥” अन्धः पश्येद्गमनरहितो मत्तमातङ्गगामी मूको वाम्मी श्रवणरहितो दूरशब्दानुसारी । नीरुङ्मर्त्त्यो भवति पलिती नीलजीमूतकेशो जीर्णा दन्ताः पुनरपि नवाः क्षीरगौरा भवन्ति ॥” इति भैषज्यरत्नावल्यां भृङ्गराजादिचूर्णम् ॥ (“क्लैव्यं जरासम्भवं हि प्रवक्ष्याम्यथ तत् शृणु ॥ जघन्यमध्यप्रवरं वयस्त्रिविधमुच्यते । अघ प
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जरा" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें