🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:31:58 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जरासंध
jarāsaṃdha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जरासंध पुं॰ [सं॰ जरासन्ध] महाभारत के अनुसार मगध देश का एक राजा । यह बृहद्रथ का पुत्र और कंस का श्वसुर था । विशेष—पुराणों के अनुसार यह दो टुकड़ों में उत्पन्न हुआ और 'जरा' नाम की राक्षसी द्वारा दोनों टुकड़ों को जो़ड़कर सजीव किया गया । इसलिये इसका नाम जरासंध, जरासुत आदि पड़ा । कुष्ण द्वारा अपने श्वसुर कंस के मारे जाने पर इसने मथुरा पर अठारह बार आक्रमण किया था । युधिष्ठिर के राजसूय यज्ञ में अर्जुन और भीम को साथ लेकर कृष्ण इसकी राजधानी गिरिब्रज में ब्राह्मण के वेश में गए और उन राजाओं को छोड़ देने के लिये कहा जिन्हें उसने परास्त कर कै द कर लिया था, कितु जरासंध ने नहीं माना । अंततः भीम के साथ युद्ध करने की माँग स्वीकार कर ली । कहते हैं कई दिनों तक मल्ल युद्ध होने के बाद भी जब यह पराजित नहीं हुआ तब एक दिन कृष्ण का संकेत पाकर भीम ने द्वंद्व युद्ध में जरा राक्षसी द्वारा जोड़े गए अंग के दोनों विभागों को चीरकार इसे मार डाला था ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जरा—संध m. ‘(born in halves, but) united by (the Rākṣasī) Jarā’, N. of a king of Magadha and Cedi (son of Bṛhad-ratha, father-in-law to Kaṃsa, and enemy of Kṛṣṇa; slain in single combat by Bhīma; identified with the Dānava Vipracitti, MBh. i, 2640), i f.; vii; Hariv. 1810; BhP.
N. of a son of Dhṛtarāṣṭra, MBh. i, 4548
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (414,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जरासन्ध पु० जरया राक्षस्या सन्धा देहयोजनमस्य । वृहद्रथभूपसुते मागधे नृपे तस्योत्पत्तिकथा यथा । “राजा वृहद्रथो नाम मगधाधिपतिर्बली” इत्युपक्रमे । “नाससाद नृपश्रेष्ठः पुत्रं कुलविवर्द्धनम् । अथ काक्षावतः पुत्रं गौतमस्य महात्मनः । शुश्राव तपसि श्रान्तमुदारं चण्डकौशिकम् यदृच्छयागतं तन्तु वृक्ष- मूलमुपाश्रितम् । पत्नीभ्यां सहितो राजा स च रत्रै- रतोषयत् । तमब्रवीत्सत्यधृतिः सत्यवागृषिसत्तमः । परि- तुष्टाऽस्मि राजेन्द्र! वरं वरय सुव्रत! । ततः सभार्यः प्रणतस्तमुवाच वृहद्रथः । पुत्रदर्शननैराश्याद्बाष्पसंदि- ग्धया गिरा । राजोवाच । भगवन्राज्यमुत्सृज्य प्रस्थितोऽहं तपोवनम् । किं वरेणाल्पभाग्यस्य किं राज्येनाप्रजस्य मे । कृष्णौवाच । एतत् श्रुत्वा मुनिर्ध्यानमगमत् क्षुभितेन्द्रियः । तस्यैव चाम्रवृक्षस्य छायायां समुपाविशत् । तस्योपविष्टस्य मुनेरुत्सङ्गे निपपात ह । अवानमशुकादष्टमेकमाम्रफलं किल । तत् प्रगृह्य मुनिश्रेष्ठो हृदयेनाभिमन्त्र्य च । राज्ञं ददावप्रतिमं पुत्रसंप्राप्तिकारणम् । उवाच च महाप्राज्ञस्तं राजानं महामुनिः । गच्छ राजन्! कृतार्थोऽसि निवर्त्तस्व नराधिप! । एतत् श्रुत्वा मुने- र्वाक्यं शिरसा प्रणिपत्य च । मुनेः पादौ महाप्राज्ञः स नृपः स्वगृहं गतः । यथा समयमाज्ञाय तदा स [] नृपसत्तमः । द्वाभ्यामेकं फलं प्रादात् पत्नीम्यां भरत- र्षभ! । ते तदाम्रं द्विधा कृत्वा भक्षयामासतुः शुभे । भावित्वादपि चार्थस्य सत्यवाक्यतया मुनेः । तयोः समभवद्गर्भः फलप्राशनसम्भवः । ते च दृष्ट्वा स नृपतिः परां मुदमवाप ह । अथ काले महाप्राज्ञ! यथा समयमागते । प्राजायेतामुभे राजन्! शरीरशकले तदा एकाक्षिवाहुचरणे अर्द्धोदरमुखस्फिचे । दृष्ट्वा शरीरशकले प्रवेपतुरुभे भृशम् । उद्विग्ने सहसंमन्त्र्य ते भगिन्यौ तदाऽवले । सजीवे प्राणिशकले तत्यजाते सुदुःखिते । तयोर्धात्र्यौ सुसंवीते ते कृत्वा गर्मसंप्लवे । निर्गम्यान्तःपुरद्वारात् समुत्सृज्याभिजग्मतुः । ते चतुष्पथनिःक्षिप्ते जरा नामाथ राक्षसी । जग्राह मनुजव्याघ्र! मांसशोणितभोजना । कर्त्तुकामा सुख- वहे शकले सा तु राक्षसी । संयोजयामास तदा विधानवलनोदिता । ते समानीतमात्रे तु शकले पुरुष- र्षभ! । एकमूर्त्तिधरो वीरः कुमारः समपद्यत । ततः सा राक्षसी राजन्! विस्मयोत्फुल्ललोचना । न शशाक समुद्वोढुं वज्रसारमयं शिशुम् । वालस्ता- म्रतलं मुष्टिं कृत्वा चास्ये निधाय सः । प्राक्रोशदति- संरब्धः सतोय इव तोयदः । तेन शब्देन सुम्भ्रान्तः सहसान्तःपुरे जनः । निर्जगाम नरव्याघ्र! राज्ञा सह परन्तप! । ते चाबले परिम्लाने पयःपूर्णपयोधरे । निराशे पुत्रलाभाय सहसैवाभ्यगच्छताम् । ते तु दृष्ट्वा तथामूते राजानञ्चेष्टसन्ततिम् । तञ्च बालं प्रवलिनं चिन्तयामास राक्षसी । नार्हामि विषये राज्ञो वसन्ती पुत्रगृद्धिनः । बालं पुत्रमिमं हन्तुं धार्मिकस्य महा- त्मनः । सा तं बालमुपादाय मेघलेखेन भास्करम् । कृत्वा च मानुषं रूपमुवाच वसुधाधिपम् । राक्षस्यु- वाच । वृहद्रथ! सुतस्तेऽयं मया दत्तः प्रगृह्यताम् । तव पत्नीद्वये जातो द्विजातिवरशासनात् । धात्रीजन परित्यक्तो मयायं परिरक्षितः । कृष्ण उवाच । ततस्ते भरतश्रेष्ठ! काशिराजमुते शुभे । तं बालमभिपद्याशु प्रस्रवैरभ्यषिञ्चताम् । ततः स राजा संहृष्टः सर्वं तदुप- लभ्य च । अपृच्छद्धेमगर्भाभां राक्षसीं तामराक्षसीम् । राजोवाच । कात्वं कमलगर्भाभे! मम पुत्रप्रदायिनी । काम्यया व्रूहि कल्याणि! देवता प्रतिभासि मे ।” राक्षस्युवाच । जरा नामास्मि भद्रन्ते राक्षसी कामरूपिणी । तव वेश्मनि राजेन्द्र! पूजिता न्यवसं [] सुखम् । गृहे गृहे मनुष्याणां नित्यं तिष्ठामि राक्षसी । गृहदेवीति नाम्ना वै प
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जरासन्धः, पुं, (जरया तदाख्यया प्रसिद्धया राक्षस्या कृता सन्धा देहसंयोजनमस्य ।) चन्द्रवंशीयराजविशेषः । स तु बृहद्रथराज- पुत्त्रः । कंसश्वशुरः द्बन्द्बयुद्धे भीमस्तं हतवान् । अस्य नामकरणं यथा, -- “अन्यस्यामपि भार्य्यायां शकले द्वे बृहद्रथात् । ते मात्रा बहिरुत्सृष्टे जरया चाभिसन्धिते ॥ जीव जीवेति क्रीडन्त्या जरासन्धोऽभवत् सुतः ॥” इति श्रीभागवतम् ॥ तत्पर्य्यायः । बार्हद्रथिः २ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (अस्य जन्मविवरणं महाभारते सभापर्व्वणि १७ अध्याये तथा मृत्युविवरणं तत्रैव २४ अध्याये द्रष्टव्यम् ॥ अयं हि विप्रचित्तिनामकस्यासुर- स्यावतारः । यथा, महाभारते । १ । ६७ । ४ । “विप्रचित्तिरिति ख्यातो य आसीद्दानवर्षभः । जरासन्ध इति ख्यातः स आसीत् मनुजर्षभः ॥” धृतराष्ट्रपुत्त्राणामन्यतमः । यथा, महाभारते । १ । ११७ । ८ । “दृढसन्धो जरासन्धः सत्यसन्धः सदःसुवाक् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-518-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जरासंध" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें