🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:22:51 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जरण
jaraṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जरण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. हींग ।
२. जीरा ।
३. काला नमक । सौवर्चल ।
४. कासमर्द । कसौजा ।
५. जरा । बुढ़ापा ।
६. दस प्रकार के ग्रहणों में से एक जिसमें पश्चिम से मोक्ष होना प्रारंभ होता है ।
७. सुफेद जीरा ।
जरण संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. काला जीरा ।
२. वृद्धावस्था । बुढ़ापा ।
३. स्तुति । प्रशंसा ।
४. मोक्ष । मुक्ति ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जरण mfn. old, decayed, RV. iv, 33, 3; x, 40, 3
solvent, promoting digestion, Suśr. i, 42 and 45
जरण m. n. cumin-seed, L.
जरण m. Nigella indica, L.
Asa foetida, L.
a kind of salt, L.
= ˚र्णु, Gal.
Cassia Sophora, L.
जरण n. the becoming old, W.
decomposition, Sarvad. iii, 225 (cf. 221)
digestion, Car. iii, 4 and 17
one of the 10 ways in which an eclipse is supposed to end, VarBṛS. v
Costus speciosus or arabicus, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (413,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जरण a. [जॄ-ल्यु] 1 Old, decayed, infirm. --2 Promoting digestion. --णः, --णं Cummin seed. --णा 1 Old age. --2 Praise. --णं 1 Old age. --2 One of the ten ways in which an eclipse is supposed to end.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0507-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जरण त्रि० जॄ--ल्यु । १ जीर्णे २ जीरके ३ कृष्णजीरके ४ सौव- र्चलवणे च पु० शब्दर० । ५ हिङ्गुनि ६ कुष्ठौषधौ न० । ७ कासमर्दे पु० राजनि० । ८ कृष्णजीरके स्त्री राजनि० । “भद्रं जीवन्तो जरणामशीमहि” ऋ० १० । ३७ । ६ । [] ९ जरायां स्त्री “विप्रस्य जरणामुपेयुषः” १० । ३९ । ८ “प्रात र्जरेथे जरणेव कापया” १० । ४० । ३ । स्तुत्यर्थक--जरते- युच् । १० स्तुतौ “वक्वा जरणा अनाकृतः” ऋ० १ । १४१ । ७ । “जरणा स्तुतिः” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3057-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जरणं, क्ली, (जरयतीति । जॄष् + णिच् + ल्युः ।) हिङ्गु । कुष्ठौषधी । जीर्णे, त्रि । इति शब्द- रत्नावली ॥ (श्वेतजीरकः । पर्य्याया यथा, -- “अजाजी जरणं दीप्यं मागधी जीरकं सितम् ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥)
जरणः, पुं, (जरयतीति । जॄष् + णिच् + ल्यः ।) जीरकः । (यथा, -- “जीरको जरणो जाजी कणा स्याद्दीर्घजीरकः ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) कृष्णजीरकः । सौवर्च्चललवणम् । इति शब्द- रत्नावली ॥ कासमर्द्दः । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-517-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जरण" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें