🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:35:36 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

क्रीत
krīta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्रीत १ वि॰ [सं॰] क्रय किया हुआ । खरीदा या मोल लिय हुआ ।
क्रीत २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मनु के अनुसार बारह प्रकार के पुत्रों में से एक जो मोल लिया गया हो । क्रीतक ।
२. पंद्रह प्रकार के दासों में से एक जो मोल लिया गया हो ।
क्रीत ३पु † संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ कीर्ति] यश । कीर्ति । सुनाम । उ॰— महाराज मोता कहुँ क्रीतां सुणे नीतां सुर ।—रघु॰ रु॰, पृ॰ १४५ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्रीत mfn. bought, purchased, ŚBr.; Mn. &c.
purchased from his natural parents (as a son; one of the twelve kinds of sons acknowledged by the ancient Hindū law), Mn. ix, 160
won by (instr.), Śak. iii (v.l.)
ifc. (with the purchase-price; f(ई). ), Pāṇ. iv, 1, 50; vi, 2, 151
क्रीत mf(आ or ई)n. (f. also आ), Siddh.
क्रीत (अस्), m. N. of a man, MaitrS. iv, 2, 6
क्रीत (आस्), m. pl. a sort of despised caste, W.
क्रीत (अम्), n. a bargain Comm. on Yājñ. ii, 6.
क्रीत &c. See √ क्री.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (321,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्रीत p. p. Bought; see क्री. --तः One of the twelve kinds of sons recognised in Hindu Law; a son purchased from his natural parents; क्रीतश्च ताभ्यां विक्रीतः Y. 2. 131. --Comp. --अनुशयः ‘repenting a purchase’, rescission, returning a thing purchased to the seller (admissible in some cases by law).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0431-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्रीत त्रि० क्री--कर्म्मणि क्त । १ मूल्यदानेन स्वत्वास्पदीभूते कृते । “शूद्रानीतैः क्रयक्रीतैः (जलैः) कर्म्म कुर्व्वन् पत- त्यधः” स्मृतिः । २ गौणपुत्रभेदे पु० । “क्रीतश्च नवमः सयेन क्रीतः” विष्णु ंसं० । भावे क्त । ३ क्रये न० क्रीतानुशयः । पुत्रभेदास्तल्लक्षणानि च योगीश्वरेण दर्शितानि यथा “औरसो धर्म्मपत्नीजस्तत्समः पुत्रिकासुतह् । क्षेत्रजः क्षेत्रजातस्तु सगोत्रेणेतरेण वा । गृहे प्रच्छन्न उत्प- न्नो गूढजस्तु सुतः स्मृतः । कानीनः कन्यकाजातो मातामहसुतोमतः । अक्षतायां क्षतायां वा जातः पौन र्भवः सुतः । दद्यान्माता पिता वा यं स पुत्रोदत्तको भवेत् । क्रीतश्च ताभ्यां विक्रीतः, कृत्रिमः स्यात् स्वयंकृतः । दत्तात्मा तु स्वयन्दत्ती गर्भे विन्नः सहोडजः । उत् सृष्टो गृह्यते यस्तु सोऽपविद्धोभवेत् सुतः” । “अदूर- बान्धवमिति देशभाषाविप्रकृष्टस्य प्रतिषेधः एवं क्रीतस्वय- न्दत्तकृत्रिमेष्वपि योज्यं समानन्यायत्वात् । क्रीतस्तु विक्रीतः मातापितृभ्यां पूर्व्ववत् तथैकं पुत्रं ज्येष्ठञ्च वर्ज- यित्वा आपदि । सवर्ण इत्येव यत्तु मनुनोक्तम् “क्री- णीयाद्यस्त्वपत्यार्थं मातापित्रोर्यमन्तिकात् । स क्रीतकः सुतस्तस्य सदृशोऽसदृशोपिऽवेति” तद्गुणैः सदृशोऽसदृशो वेति व्याख्येयं न ञात्या “सजातीयेष्वयम्प्रोक्तस्तनयेषु मर्या विधिः” इत्युप संहारात्” मिता० । स्वार्थे क । तत्रार्थे । “कानीनश्च सहोढश्च क्रीतः पौनर्भवस्तथा । [] स्वयं दत्तश्च शौद्रश्च षडदायादबान्धवाः” इति मनूक्तेः तस्य पिवृमावृभिन्नदायानधिकारित्वम् । दत्तकर्मामांसा- मते “औरसः क्षेत्रजश्चैव दत्तः कृत्रिम च” पराशरेण कलिधर्म्मप्रस्तावे चतुर्ण्णामेव ग्राह्यताया उक्तेः दत्तकच- कामते “दत्तौरसेतरेषाञ्च पुत्रत्वेन परिग्रहः” इत्यादि पुराणे दत्तौरसभिन्नानां कलौ वर्ज्यत्वोक्तेश्च क्रीतपुत्रस्य न कलौ कर्त्तव्यता ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2335-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्रीतः, पुं, (क्री + कर्म्मणि क्तः ।) क्रीतकपुत्त्रः । स तु द्वादशविधपुत्त्रान्तर्गतपुत्त्रभेदः । इति जटा- धरः ॥ (यथाह, याज्ञवल्क्यः । “दद्यात् मातापिता वा यं स पुत्त्रो दत्तको भवेत् । क्रीतश्च ताभ्यां विक्रीतः कृत्रिमः स्यात् स्वयं कृतः” ॥) कृतक्रये त्रि । केना इति भाषा । यथा, -- “दीयमानं न गृह्णाति क्रीतं पण्यन्तु यः क्रयी । स एवास्य भवेद्दोषो विक्रेतुर्योऽप्रयच्छतः” ॥ इति प्रायश्चित्ततत्त्वे नारदः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-219-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "क्रीत" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें