🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:42:26 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दास
dāsa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दास १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ दासी]
१. वह जो अपने को दूसरे की सेवा के लिये समर्पित कर दे । सेवक । चाकर । नौकर । विशेष— मन् ने सात प्रकार के दास लिखे हैं— ध्वजाहृत, अर्थात् युद्ध में /?/ हुआ; भक्त दास, अर्थात् जो भात या भोजन पर रहे; गृहज, अर्थात् जो घर की दासी से उत्पन्न हो; क्रीत, अर्थात् मोल लिया हुआ, दात्रिम, अर्थात् जिसे किसी ने दिया हो; दंडदास, अर्थात् जिसे राजा ने दास होने का दंड दिया हो; और पैतृक, अर्थात् जो बाप दादों से दाय में मिला हो । याज्ञवल्क्य, नारद आदि स्मृतियों में दास पंद्रह प्रकार के गिनाए गए हैं— गृहजात, क्रीत, दाय में मिला हुआ, अन्नाका- लभृत, अर्थात् अकाल या दुर्भिक्ष में पाला हुआ; आहित, अर्थात् जो स्वामी से इकट्ठा धन लेकर उसे सेवा द्वारा पटाता हो; ऋणदास, जो ऋण लेकर दासत्व के बंधन में पड़ा हो; युद्धप्राप्त, बाजी या जुए में जीता हुआ; स्वयं उपगत, अर्थात् जो आपसे आप दास होने के लिये आया हो; प्रव्रज्यावसित, अर्थात् जो संन्यास से पतित हुआ हो; कृत, अर्थात् जिसने कुछ काल तक के लिये आपसे आप सेवा करना स्वीकार किया हो; भक्तदास; बड़वाहृत्, अर्थात् जो किसी बड़वा या दासी से विवाह करने से दास हुआ हो; लब्ध, जो किसी से मिला हो; और आत्मविक्रेता, जिसने अपने को बेच दिया हो । ब्राह्मण के लिये दास होने का निषेध है, ब्राह्मण को छोड़ और तीनों वर्ण के लोग दास हो सकते हैं । यदी कोई ब्राह्मण लोभवश दासत्व स्वीकार करे तो राजा उसको दंड दे (मनु) । क्षत्रिय और वैश्य दासत्व से विमुक्त हो सकते हैं पर शूद्र दासत्व से नहीं छूट सकता । यदि वह एक स्वामी का दासतव् छोडे़गा तो दूसरे स्वामी का दास होगा । दास उसे सब दिन रहना पड़ंगा क्योंकि दासत्व के लिये उसका जन्म ही कहा गया है । दासों के दो प्रकार के कर्म कहै गए हैं, — शुभ (अच्छे) और अशुभ (बुरे) । दरवाजे पर झाडू देना, मल मूत्र उठाना, जूठा धोना आदि बुरे कर्म माने गए हैं ।
२. शूद्र ।
३. धीवर ।
४. एक उपाधि जो शूद्रों के नामों के आवे । लगाई जाती है ।
५. दस्यु ।
६. वृत्रासुर ।
७. ज्ञातात्मा । आत्मज्ञानी ।
८. दानपात्र (को॰) ।
९. कायस्थों की एक उपाधि (बंगाल) ।
दास २ संज्ञा पुं॰ [हिं॰] दे॰ दासन, 'डामन' । उ॰— भा निर्मल सब धरति अकासू । सेज सँवारि गीन्ह भल दासू ।— जायसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. दास m. fiend, demon
N. of certain evil beings conquered by Indra (e.g. Namuci, Pipru, Śambara, Varcin &c.), RV.
savage, barbarian, infidel (also दास, opp. to आर्य; cf. दस्यु)
slave, servant, RV.; AV.; Mn. &c.
a Śūdra, L., Sch.
one to whom gifts may be made, W.
a fisherman (v.l. for दाश)
दास mfn. ifc. of names, esp. of Śūdras and Kāya-sthas (but cf. also कालि-)
दास mf(ई)n. fiendish, demoniacal, barbarous, impious, RV.
2. दास m. a knowing man, esp. a knower of the universal spirit, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (477,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दासः 1 A slave, servant in general; गृहकर्मदासाः Bh. 1. 1; गृह˚, कर्म˚ &c. --2 A fisherman. --3 A Śūdra, a man of the fourth caste. --4 A knowing man, one who knows the universal spirit. --5 N. of Vṛtrāsura. --6 A demon. --7 A savage, barbarian (opp. आर्य). --8 A worthy recipient (दानपात्र). --9 A word added to the name of a Śūdra; cf. गुप्त. --Comp. --अनुदासः ‘a slave of a slave’, the humblest of the servants; (sometimes used by the speaker as a mark of humility). --जनः a servant or slave; कमपराधलवं मयि पश्यसि त्यजसि मानिनि दासजनं यतः V. 4. 29; (दासस्यकुलं is used as a compound in the sense of ‘the mob or the common people’). --भावः servitude.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0564-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दास, ऋ ञ दाने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां- उभं-सकं-सेट् ।) ऋ, अददासत् । ञ, दासति दासते । इति दुर्गादासः ॥
दास, र न वधे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (स्वां-परं- सकं सेट् ।) र वैदिकः । न, दास्नोति । इति दुर्गादासः ॥
दासः, पुं, (दसतीति । दसि + “दंसेष्टटनौ न आत् ।” उणां ५ । १० । इति टः नकारस्य चारारः ।) शूद्रः । (यथा, ऋग्वेदे । २ । १२ । ४ । “यो दासं वर्णमधरं गुहाकः ॥” अधुना कायस्थानां उपाधिभेदः । स तु अष्टसिद्ध- मौलिकानामन्यतमः । यथा, कुलदीपिकायाम् । “गौडेऽष्टौ कीर्त्तिमन्तश्चिरवसतिकृता मौलिका ये हि सिद्धा- स्ते दत्ता सेनदासाः करगुहसहिताः पालिताः सिंहदेवाः ॥”) ज्ञातात्मा । धीवरः । इति मेदिनी । से, ४ ॥ दानपात्रम् । इति विश्वः ॥ शूद्राणां नामान्त- प्रयोज्यपद्धतिविशेषः । यथा, -- “शर्म्मान्तं ब्राह्मणस्यस्यात् वर्म्मान्तं क्षत्त्रियस्यच । गुप्तदासात्मकं नाम प्रशस्तं वैश्यशूद्रयोः ॥” इत्युद्बाहतत्त्वम् ॥ * ॥ दास्यते दीयते भूतिमूल्यादिकं यस्मै सः । चा- कर इति भाषा । तत्पर्य्यायः । भृत्यः २ दासेरः ३ दासेयः ४ गोप्यकः ५ चेटकः ६ नियोज्यः ७ किङ्करः ८ प्रैष्यः ९ भुजिष्यः १० परिचारकः ११ । इत्यमरः । २ । १० । १७ ॥ प्रेष्यः १२ प्रेषः १२ प्रैषः १४ । इति भरतः ॥ परिकर्म्मा १५ परिचरः १६ सहायः १७ उपस्थाता १८ सेवकः १९ अभिसरः २० अनुगः २१ । स पञ्चदशविधः । यथा नारदः । “गृहजातस्तथा क्रीतो लब्धो दायादुपागतः । अन्नाकालभृतस्तद्वदाहितः स्वामिना च यः ॥ मोक्षितो महतश्चर्णात् युद्धे प्राप्तः पणे जितः । [] तवाहमित्युपगतः प्रव्रज्यावसितः कृतः ॥ भक्तदासश्च विज्ञेयस्तथैव वडवाकृतः । विक्रेता चात्मनः शास्त्रे दासाः पञ्चदश स्मृताः ॥” अस्यार्थः । गृहजातो दास्यामुत्पन्नः । दाया- दुपागतः क्रमागतः । अन्नाकालभृतः दुर्भिक्ष- पोषितः । स्वामिना आहितो बन्धकीकृतः । मोक्षितः ऋणमोचनेनाङ्गीकृतदास्यः । तवाह- मित्युपगतः कस्याप्यदासः सन् स्वयं दासत्वेन दत्तरूपः । प्रव्रज्यावसितः सन्न्यासभ्रष्टः । कृतः केनचिन्निमित्तेन एतावत्कालपर्य्यन्तं तवाहं दास इति कृतसमयः । भक्तदासः सुभिक्षेऽपि भक्तार्थमङ्गीकृतदास्यः । वडवाकृतः वडवा दासी तल्लोभादङ्गीकृतदास्यः । इति श्रीकृष्णतर्का- लङ्कारकृतक्रमसंग्रहः ॥ तस्य कर्म्म यथा, -- “कर्म्मापि द्बिविधं ज्ञेयमशुभं शुभमेव च । अशुभं दासकर्म्मोक्तं शुभं कर्म्मकृतां स्मृतम् ॥ गृहद्वाराशुचिस्थानरथ्यावस्करशोधनम् । गुह्याङ्गस्पर्शनोच्छिष्टविण्मूत्रग्रहणोज्झनम् ॥ अशुभं कर्म्म विज्ञेयं शुभमन्यदतः परम् ॥” इति मिताक्षरायां नारदः ॥ “विप्रस्य किङ्करा भूपो वैश्यो भूपस्य भूमिप ! । सर्व्वेषां किङ्कराः शूद्रा ब्राह्मणस्य विशेषतः ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते गणेशखण्डम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-707-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दास" आता है (58)
चेट दास । सेवक । नौकरभृत भृत्या । दास । सेवकअभिचर दास । नौकर सेवकदासेर दासप्रेष्य दास । सेवकप्रैष्य दास । सेवककिंकर दास । सेवक । नौकर ।—आगे बढ़ बोला में प्रभुवर, किंकरकर लेगा यह कार्य ।—…दोस्थ नौकर । दासगोप्यक दास । नौकरआज्ञाकर दास । सेवकउपस्थायक दास । नोकरदासक दास । सेवकविधिकर संज्ञा पुं॰ नौकर । दास । आज्ञाकारी । सेवकसेवाजन नौकर । सेवक । दासअनुयायी अनुचर । सेवक । दास । पैरोकारउपस्थाता अनुचर । दास । सेवकपरिकर्मी दास । सेवकपरप्रेष्य दास । सेवक । नौकरपात्रभृत् दास । नौकरविष्टिकृत् बेगार । सेवक । दासगोफ दास । सेवकनफर दास । सेवक । जैसे,— नौकर के आगे चाकर, चाकर के आगे नफरबदा सेवक । दास । जैसे ये सब खुदा के बंदे हैंअंचुर पु संज्ञा पुं॰ सेवक । दासटाहली † संज्ञा पुं॰ टहल करनेवाला । टहलुआ । दास । सेवक । खिदमतगरहजुरी किसी बादशाह या राजा के सदा पास रहनेवाला सेवक । चाकर । दासघरजाया दास । गुलामखानाजाद सेवक । गुलाम । दासभुंजष्य दास । सेवकअस्वतत्र पराधीन । दास । गुलामपश्चातापी सेवक । दास । टहलुवावंठ जिसका कोई अंग खंडित हो । हीनांग । जैसे —लूला, लँडूरा, खंजा आदिकंकर पु † संज्ञा पुं॰ दे॰ 'कंकड़'वश्य वश में आनेवाला । ताबे होनेवालाउपासक पूजा करनेवाला । आराधना करनेवाला । भक्त । सेवकदस्यु डाकू । चोरभरण्य पालन । पोषणवशंवद वशीभूत । वशवर्तीशूद्र प्राचीन आर्यों के लोकविधान के अनुसार चार वर्णों में से चौथा और अंतिम व…आश्रित सहारे पर टिका हुआ । ठहरा हुआश्लिकु लंपट । कामुकअवकृष्ट दूर किया हुआ । निकाला हुआवैनाशिक फलित ज्योतिष में जन्मनक्षत्र से तेईसवाँ नक्षत्रसहचर वह जो साथ चलता हो । साथ चलनेवाला । साथी । हमराहीपायक धावन । दूत । हरकाराशुश्रूषक वह जो शुश्रुषा करता हो । सेवा करनेवाला । खिदमत करनेवाला । जैसे,—शिष्य,…श्लिक्यु कामुक । लंपटपरिप्रेष्य भेजने योग्य । प्रेरणा करने योग्यअनुजीवी सहारे पर जीनेवाला । आश्रितआज्ञाकारी आज्ञा माननेवाला । हुक्म माननेवाला । आज्ञापालकबधी † ^३ संज्ञा स्त्री॰ बँधा हुआ क्रम । वह कार्यक्रम जिसका नित्य होना निश्…चेरा पु † संज्ञा पुं॰बदमाश ठगमाहली वह पुरुष जो अंद:पुर में आता जाता हो । महली । खोजालतखोरा सदा लात खानेवाला । सदा ऐसा काम करनेवाला जिसके कारण मार खानी पडे़ या भल…मुलाजिम पास रहनेवाला । प्रस्तुत रहनेवाला । उपस्थित रहनेवालावशवर्ती जो दूसरे के वश में रहे । जो दूसरे के आज्ञानुसार चलता हो । अधीन । ताबेआज्ञापालक आज्ञा पालन करनेवाला । आज्ञाकारी । आज्ञा के अनुसार चलनेवाला । फरमाँबरदा…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें