🕉️ 23 November 2026, Monday · 02:56:42 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वैनाशिक
vaināśika
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वैनाशिक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. फलित ज्योतिष में जन्मनक्षत्र से तेईसवाँ नक्षत्र ।
२. जन्मनक्षत्र से सातवाँ, दसवाँ और अठा- रहवाँ नक्षत्र । ये तीनों नक्षत्र अशुभ समझे जाते हैं और निधन- तारा कहलाते हैं । इन नक्षत्रों में यात्रा करना वर्जित हैं ।
३. बौद्ध ।
४. दास । सेवक (को॰) ।
५. मकड़ी (को॰) ।
६. ज्योतिषी (को॰) ।
७. बौद्ध संप्रदाय का दार्शनिक सिद्धांत (को॰) ।
वैनाशिक २ वि॰
१. विनाश संबंधी ।
२. परतंत्र । परधीन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वैनाशिक mfn. perishable, L.
believing in complete annihilation, L.
causing destruction or ruin, L.
dependent, L.
वैनाशिक m. a Buddhist, BṛĀrUp., Sch.; Bādar., Sch.
the doctrines of the B˚, A.
a dependent, subject, W.
a spider, L.
an astrologer (?), W.
वैनाशिक n. the 23rd Nakṣatra from that under which any one is born, VarYogay.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1023,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वैनाशिकः 1 A slave. --2 A spider. --3 An astrologer. --4 The doctrines of the Buddhists. --5 A follower of those doctrines. --कं The twenty-third asterism from that under which any one is born.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1014-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वैनाशिक पु० विनाशमधिकृत्य कृतो ग्रन्थः ठक् । सर्वेषां क्षणभङ्गुरताप्रतिपादके १ बौद्धागमे २ तदभिज्ञे त्रि० । विनाशाय हितम् ठक् । ज्यातिषोक्ते षङ्गाडीचक्रस्थे जन्मनक्षत्रावधित्रयोविंशे ३ नक्षत्रे ४ क्षणिके ५ परतन्त्रे च त्रि० ६ उर्णनाभे पु० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4976,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वैनाशिकं, क्ली, (विनाशं सूचयतीति । विनाश + ठक् ।) नाडीनक्षत्रविशेषः । स तु जन्मर्क्षा- वधित्रयोविंशनक्षत्रम् । यथा । जन्माद्यं कर्म्म ततोऽपि दशमं सांघातिकं षोडशभम् । समु- दयमष्टादशभं विनाशसंज्ञं त्रयोविंशं आद्यात्तु पञ्चविंशं मानसमेवं नरः षडृक्षः स्यात् ॥ तत्फलं यथा, -- “ईहादेहार्थहानिः स्याज्जन्मर्क्ष उपतापिते । कर्म्मर्क्षे कर्म्मणां हानिः पीडा मनसि मानसे ॥ मूर्त्तिद्रविणबन्धूनां हानिः सांघातिके तथा । संतप्ते सामुदयिके मित्रभृत्यार्थसंक्षयः ॥ वैनाशिके विनाशः स्यात् देहद्रविणसम्पदाम् ॥” इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥ निधनतारा । यथा, -- “वैनाशिकर्क्षे दृष्टं ग्रहणं सुधांशुभास्करयोः । जनयति रोगं बहुधा क्लेशं वित्तक्षयञ्चाशु ॥” वैनाशिकर्क्षे त्रयोविंशनक्षत्रे । इति केचित् । वस्तुतस्तु वैनाशिकपदं निंधनतारापरम् । निधने- ऽपि चेत्येकवाक्यत्वात् । इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
वैनाशिकः, पुं, (विनाशो मतमस्य । विनाश + ठक् । सर्व्वं दृश्यं क्षणिकमिति क्षणिकविज्ञान- वादित्वादस्य तथात्वम् ।) क्षणिकः । परतन्त्रः । ऊर्णनाभः । इति मेदिनी ॥ विनाशसम्बन्धीये, त्रि ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-517-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬