🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:11:50 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शूद्र
śūdra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
शूद्र के नाम (2.10.1) अवरवर्ण · वृषल · जघन्यज
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शूद्र संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ शूद्रा, शूद्री]
१. प्राचीन आर्यों के लोकविधान के अनुसार चार वर्णों में से चौथा और अंतिम वर्ण । विशेष—इनका कार्य अन्य तीन वर्णों की सेवा करना और शिल्प- कला के काम करना माना गया है । यजुर्वेद में शूद्रों की उपमा समाजरूपी शरीर के पैरों से दी गई है; इसीलिये कुछ लोग इनकी उत्पत्ति ब्रह्मा के पैरों से मानते हैं । इनके लिये गृहस्थाश्रम के अतिरिक्त और किसी आश्रम में जाने का निषेध है । आजकल इनमें से कुछ लोग अछूत और अंत्यज समझे जाते हैं । साधारणतः कोई इस वर्ण के लोगों का अन्न ग्रहण नहीं करना । पर्या॰—अवर वर्ण । वृषल । दास । पादज । अंत्यजन्मा । जघन्य । द्विजसेवक । अंत्यवर्ण । द्विजदास । उपासक । जघन्यज ।
२. शूद्र जाति का पुरुष ।
३. नैऋत्य कोण में स्थित एक देश का नाम ।
४. बहुत ही खराब । निकृष्ट ।
५. सेवक । दास ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शूद्र m. (of doubtful derivation) a Śūdra, a man of the fourth or lowest of the four original classes or castes (whose only business, accord. to Mn. i, 91, was to serve the three higher classes; in RV. ix, 20, 12, the Śūdra is said to have been born from the feet of Puruṣa, q.v.; in Mn. i, 87 he is fabled to have sprung from the same part of the body of Brahmā, and he is regarded as of higher rank than the present low and mixed castes so numerous throughout India; केवल-श्˚, a pure Ś˚), RV. &c. &c. (IW. 212 &c.)
a man of mixed origin, L.
N. of a Brāhman, Buddh.
pl. N. of a people, MBh.; Pur.
शूद्र (आ and ई), f., see below.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1085,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शूद्रः [शुच्-रक् पृषो˚ चस्य दः दीर्घः Uṇ. 2. 19] A man of the fourth or the last of the four principal tribes of the Hindus; he is said to have been born from the feet of Puruṣa; पद्भ्यां शूद्रो अजायत Rv. 10. 90. 12, or of Brahman; Ms. 1. 87, and his principal business was to serve the three higher castes; cf. Ms. 1. 91. --Comp. --आर्ता the Priyaṅgu plant. --अह्निकं the daily ceremonies or observances of a Śūdra. --उदकं water polluted by the touch of a Śūdra. --कृत्यं, --धर्मः the duties of a Śūdra. --प्रियः an onion. --प्रेष्यः a man of any of the three higher castes who has become a servant to a Śūdra. --भूयिष्ठ a. consisting mostly of Śūdras. --याजकः one who conducts a sacrifice for a Śūdra. --वर्गः the Śūdra or servile class. --सेवनं serving a Śūdra, being the servant of a Śūdra.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1052-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शूद्रः, पुं, (शोचतीति । शुच शोके + “शुचेर्दश्च ।” उणा० २ । १९ । इति रक् दश्चान्तादेशो धातो- र्दीर्घश्च ।) चतुर्व्वर्णान्तर्गतचतुर्थवर्णः । तत्- पर्य्यायः । अवरवर्णः २ वृषलः ३ जघन्यजः ४ । इत्यमरः ॥ दासः ५ पादजः ६ अन्त्यजन्मा ७ जघन्यः ८ द्विजसेवकः ९ । इति शब्दरत्नावली ॥ [] पद्यः १० । इति जटाधरः ॥ अन्त्यवर्णः ११ पज्जः १२ । इति हेमचन्द्रः ॥ चतुर्थः १३ द्विज- दामः १४ उपासकः १५ । इति राजनिर्घण्टः ॥ प्लक्षद्वीपे तस्य संज्ञा मत्याङ्गः । शाल्मलद्वीपे इषुन्धरः । कुशद्वीपे कुलकः । क्रौञ्चद्वीपे सेवकः । शाकद्वीपे अनव्रतः । पुष्करद्वोपे सर्व्वे एकवर्णाः । अस्योत्पत्तिर्ब्रह्मणः पादात् । अस्य शास्त्रनिरूपितो धर्म्मः जीविका च ब्राह्मण- क्षत्त्रियवैस्यशुश्रूषा । अस्यैकाश्रमो गार्हस्थ्यः । इति श्रीभागवतम् ॥ * ॥ अथ शूद्रधर्म्मादि । “विप्राणामर्च्चनं नित्यं शूद्रधर्म्मो विधीयते । तद्द्वेषी तद्धनग्राही शूद्रश्चाण्डालतां व्रजेत् ॥ गृध्रः कोटिसहस्राणि शतजन्मानि शूकरः । श्वापदः शतजन्मानि शूद्रो विप्रधनापहा ॥ यः शूद्रो ब्राह्मणीगामी मातृगामी स पातकी । कुम्भीपाके पच्यते स यावद्वै ब्रह्मणः शतम् ॥ कुम्भीपाके तप्ततैले भुक्तः सर्पैरहर्निशम् । शब्दञ्च विकृताकारं कुरुते यमताडनात् ॥ तदा चाण्डालयोनिः स्यात् सप्तजन्मसु पातकी सप्तजन्मसु सर्पश्च जलौका सप्तजन्मसु ॥ जन्मकोटिसहस्रञ्च विष्ठायां जायते कृमिः । योनिक्रिमिः पुंश्चलीनां स भवेत् सप्तजन्मसु ॥ गवां व्रणकृमिः स्याच्च पातकी सप्तजन्मसु । योनौ योनौ भ्रमत्येवं न पुनर्जायते नरः ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे ८३ अध्यायः ॥ अपि च । “द्विजानां पादशूश्रूषा शूद्रैः कार्य्या सदा त्विह पादप्रक्षालनं गन्धैर्भोज्यमुच्छिष्टमात्रकम् ॥ ते तु चक्रु स्तदा चैव तेभ्यो भूयः पितामहः । शूश्रूषार्थं मया यूथं तुरीये तु पदे कृताः ॥ द्विजानां क्षत्त्रवर्गाणां वैश्यानाञ्च भवद्द्विधाः । त्रिभ्यः शूश्रूषणा कार्य्या इत्यवादीद्वचस्तदा ॥” इति पाद्मे सृष्टिखण्डे १६ अध्यायः ॥ किञ्च । “शूश्रूषैव द्विजातीनां शूद्राणां धर्म्मसाधनम् । कारुकर्म्म तथाजीवः पाकयज्ञोऽपि धर्म्मतः ॥ इति गारुडे ४९ अध्यायः ॥ शूद्रराज्ये वासनिषेधो यथा, -- “धार्म्मिकैर्नावृते ग्रामे न व्याधिबहुले भृशम् । न शूद्रराज्ये निवसेत् न पाषण्डजनैर्वृते ॥” शूद्राय मतिदाननिषेधो यथा, -- “न शूद्राय मतिं दद्यात् कृशरं पायसं दधि । नोच्छिष्टं वा मधु घृतं न च कृष्णाजिनं हविः । न चैवास्मै व्रतं ब्रूयात् न च धर्म्मान् वदेद्वुधः ॥ इति कौर्म्मे उपविभागे १५ अध्यायः ॥ * ॥ शूद्राणां वेदाधिकारनिषेधो यथा, -- “त्रयोवर्णा महाभाग यज्ञसामान्यमागिनः । शूद्रा वेदपवित्रेभ्यो ब्राह्मणैस्तु बहिष्कृताः ॥” इति वाराहे संसारचक्रनामाध्यायः ॥ * ॥ कलौ ते धन्याः यथा, “कलिः साध्विति यत् प्रोक्तं शूद्रः साध्विति योषितः । [] यदाह भगवान् साधुर्ध न्याश्चेति पुनः पुनः ॥” इति विष्णुपुराणे ६ । २ । १२ ॥ तस्य मद्यपानादौ दोषो यथा, -- “तथा मद्यस्य पानेन ब्राह्मणीगमनेन च । वेदाक्षरविचारेण शूद्रश्चाण्डालतां व्रजेत् ॥” इति शूद्रकमलाकरधृतपराशरवचनम् ॥ ब्राह्मणस्य तदन्नभोजननिषेधो यथा, -- “शूद्रान्नं ब्राह्मणोऽश्नन् वै मासं मासार्द्धमेव वा । तद्योनावभिजायेत सत्यमेतद्विदुर्बुधाः ॥ अथोदरस्थशूद्रान्नो मृतः श्वानोऽपि जायते । द्वादश दश चाष्टौ च गृध्रशूकरपुषकराः ॥ उदरस्थितशूद्रान्नो ह्यधीयानोऽपि नित्यशः । जुह्वन् वापि जपन् वापि गतिमूर्द्ध्वं न विन्दति ॥ अमृतं ब्राह्मणस्यान्नं क्षत्त्रियान्नं पयः स्मृतम् । वैश्यस्य चानमेवान्नं शूद्रान्नं रुधिरं स्मृतम् ॥ तस्मात् शूद्रं न भिक्षेत यज्ञा
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शूद्र" आता है (20)
वृषल शूद्र । यौ॰—वृषलपाचक=शूद्र की रसोई बनानेवाला । वृषलयाजक= वृषल का पुरोह…पज्ज शूद्रजघन्यज शूद्रग्रामकूट शूद्रतुरीयवर्ण चौथे वर्ण का पुरुष । शूद्रद्विजसेवक द्विज का सेवक । शूद्रपापजीव पुराणानुसार स्त्री, शूद्र, हुण और शवर आदि जीवएकजन्मा शूद्रग्रामकूटक शूद्रअंत्यवण अंतिम वर्ण । शूद्रद्याकार शूद्र । चतुर्थ वर्ण का व्यक्तिवर्णावकृष्ट शूद्रउपासक पूजा करनेवाला । आराधना करनेवाला । भक्त । सेवकमार्जालीय बिल्लीशूद्रक विदिशा नगरी का एक राजा और 'मृच्छ कटिक' का रचयिता महाकवियवीयान् सब से छोटा । लघुतम । कनिष्ठतमयह कभी अपने शरीर को सिकोड़ लेता है, और कभी लंबा कर देता है । यह मिट्टी ही…पदज पैर की उँगलयाँहरिजन भगवान् का दास । ईश्वर का भक्तअंतवर्ण ? वर्ण का अंतिम अक्षर । पंचम वर्ण, जैसे, ङ,ञ,ण, न, म॰ आदि
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें