🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:24:06 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भृत्य
bhṛtya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भृत्य संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ भृत्या] सेवक । नौकर । उ॰— सो कुछ नहीं, किंतु भृत्यों को प्रिये, कष्ट ही होगा और ।— साकेत, पृ॰ ३७२ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भृत्य mfn. to be nourished or maintained;
भृत्य m. one who is to be m˚, a dependent, servant (also the s˚ of a king, a minister), GṛS.; Mn.; MBh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (764,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भृत्य a. [भृ-क्यप् तक् च] To be nourished or maintained &c. --त्यः 1 Any one requiring to be supported. --2 A servant, dependant, slave. --3 A king's servant, minister of state; H. 2. 142. --4 A subject. --त्या 1 Rearing, fostering, nourishing, taking care of; as in कुमारभृत्या q. v. --2 Maintenance, support. --3 A means of sustenance, food. --4 Wages. --5 Service. --Comp. --अध्यापनं teaching the Veda for hire. --जनः {1} a servant, dependant. {2} servants taken collectively. --भर्तृ m. the master of a family. --वर्गः the body of servants. --वात्सल्यं kindness to servants. --वृत्तिः f. maintenance of servants; Ms. 11. 7.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0824-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भृत्य पु० भृ--क्यप् तुक् च । १ दासे २ भरणीये त्रि० अमरः । भावे क्यप् ३ भरणे स्त्री टाप् । “कुमारभृत्याकुशलैः” रघुः । निन्द्यानिन्द्यभृत्यपरीक्षा शुक्रनीतिसारे २ अ० उक्ता यथा “भृत्यं परीक्षयेन्नित्यं विश्वास्यं विश्वसेत् सदा । नैव जातिर्न च कुलं केवलं रुक्षयेदपि । कर्मशीलगुणाः पूज्यास्तथा जातिकुले न हि । न जात्या न कुलेनैव श्रेष्ठत्वं प्रतिपद्यते । विवाहे भोजने नित्यं कुलजाति- विवेचनम् । सत्यभाक् गुणसम्पन्नस्तथाभिजनवान् धनी । सुकुलश्च सुशीलञ्च सुकर्मा च निरालसः । यथा करो- त्यात्मकार्य्यं स्वामिकार्य्यं ततोऽधिकम् । चतुर्गुणेन यत्नेन कायवाङ्मानसेन च । भृत्यैव तुष्टो मृदुवाक् कार्य्य- दक्षः शुचिर्दृढः । परीपकरणे दक्षो ह्यपकारपराङ्- मुखः । खाम्यागस्कारिणं पुत्रं पितरं वापि दर्शकः । [] अन्यायगामिनि पत्यावतद्रूपः सुबोधकः । भाक्षेप्ता तद्गिरं काञ्चित् तन्यूनस्याप्रकाशकः । अदीर्थसूत्रः सत्कार्य्ये ह्यसत्कार्य्ये चिरक्रियः । न तद्भार्य्यापुत्र- मित्रच्छिद्रदर्शी कदाचन । तद्वद्बुद्धिस्तदीयेषु भार्य्या- पुत्रादिबन्धुषु । न श्लाहते स्पर्द्धते न नाभ्यसूयति निन्दति । नेच्छत्यन्याधिकारं हि निस्पृहो मोदते सदा । तद्दत्तवस्त्रभूषादिधारकस्तत्पुरोऽनिशम् । भृति- तुलस्यव्ययी दान्तो दयालुः शूर एव हि । तद कार्य्यस्य रहसि सूचको भृतको वरः । विपरीतगुणै- रेभिर्भृतको निन्द्य उच्यते । ये भृत्या हीनभृतिला ये दण्डेन प्रकर्षिताः । शठाश्च कातरा कुब्जाः समक्षं प्रियवादिनः । मत्ता व्यसनिनश्चार्त्ता उत्कोचेष्टाश्च देविनः । नास्तिका दाम्भिकाश्चैवासत्यबाचोऽभ्यसू- यकाः । ये चापमानिता येऽसद्वाक्यैर्मर्मणि भेदिताः । रिपोर्मित्रासेवकाश्च पूर्ववैरानुबन्धिनः । चण्डाः साह- सिका धर्महीना नैते सुसेवकाः । संक्षेपतस्तु कलितं सदसद्भृत्यलक्षणम्” । तत्परिशिष्टे सर्वभृत्यकृत्यमुक्तं यथा “उत्थाय पश्चिमे यामे गृहकृत्यं विचिन्त्य च । कृत्वोत्सर्गं तु विष्णु हि स्मृत्वा स्वायादनन्तरम् । प्रातः कृत्यं तु निर्वर्त्य यावत् सार्द्धमुहूर्त्तकम् । गत्वा स्वकार्य्यशालायां कार्य्याकार्य्यं विचिन्त्य च । विशङ्गया विशन्तं तु द्वाःख्यः सम्वग् निरोधयेत् । निदेशकाय विज्ञाप्य तेनाज्ञप्तः प्रमोचयेत् । दृष्ट्वाभतान् सभामध्ये राज्ञे दण्डधपः क्रमात् । निवेद्य तन्नतीः पञ्चात् तेषां स्थानानि सूचयेत् । ततो राजगृहं गत्वा- ऽऽज्ञप्तौ गच्छेच्च मन्निधिम् । नत्वा नृपं यथान्यायं विष्णुरूपमिवापरम् । प्रविश्य सानुरागस्य चित्तज्ञस्य समन्ततः । भर्त्तुरर्द्धसने दृष्टिं कृत्वाऽन्यत्र विनिःक्षि- पेत् । अग्निं दाप्तमिवासीदेद्राजानमुपशिक्षितः । आ- शीविषमिव क्रुद्धं प्रभुं प्राणधनेश्वरम् । यत्नेनोपचरे- न्नित्यं नाहमस्मीति चिन्तयन् । समर्थयंश्च तत्पक्ष याधु भाषत भाषितम् । तन्नियोगेन वा ब्रूयादर्थं सुपरि- निश्चितम् । सुराप्रबन्धगौडीषु विवादे वादिनां मतम् । विजानन्नपि नो ब्रूयात् मर्त्तुः क्षित्पोत्तरं वचः । सदा- ऽनुद्धतवेषः । स्यान्नृपाहूतस्तु प्राञ्जलिः । तद्गा कृतनतिः श्रत्वा वस्त्रान्तारतसम्मुखः । तदाज्ञां धारयित्वादौ स्वकार्य्याणि निवदयेत् । नत्वाऽऽसीतासने प्रह्वस्तत्- [] पार्श्वे सम्मुखाज्ञया । उच्चैःप्रहसनं कासं ष्ठीवनं कुत्सनं तथा । जृम्भणं मात्रभङ्गं वा पर्वास्फोटञ्च वर्ज- येत् । राज्ञादिष्टं तु यत् स्थानं तत्र तिष्ठेन्मुदान्वितः । प्रवीणोचितमेधावी वर्जयेदभिमानिताम् । आप- द्युन्मार्गगमने कार्य्यकालात्ययेषु च । अपृष्टोऽपि- हितान्वेषी ब्रूयात् कल्याणभाषितम् । प्रियं तस्यं च पथ्यञ्च वदेत् धर्मार्थकं वचः । समानवार्त्तया चापि तन्नितं
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भृत्यः, पुं, (भ्रियते इति । भृ + “भृञोऽसंज्ञा- याम् ।” ३ । १ । ११२ । इति क्यप् । “ह्नस्वस्य पिति कृति तुक् ।” ६ । १ । ७१ । इति तुगा- गमश्च ।) दासः । इत्यमरः । २ । १० । १७ ॥ (तथास्य पर्य्यायान्तरम् । “परिकर्म्मा परिचरः सहायः परिचारकः । प्रेष्यो भत्य उपस्थाता सेवकोऽभिषवोऽनुगः ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥) तस्य लक्षणं यथा, -- सूत उवाच । “भृत्या बहुविधा ज्ञेया उत्तमाधममध्यमाः । नियोक्तव्या यथार्थेषु त्रिविधेष्वेव कर्म्मसु ॥ भृत्यपरीक्षणं वक्ष्ये यस्य यस्य हि यो गुणः । तमिमं संप्रवक्ष्यामि यद्यदा कथितानि च ॥ यथा चतुर्भिः कनकं परीक्ष्यते तुलाघर्षणच्छेदनतापनेन । तथा चतुर्भिर्भृतकः परीक्ष्यते श्रुतेन शीलेन कुलेन कर्म्मणा ॥” कुलशीलगुणोपेतः सत्यधर्म्मपरायणः । रूपेण सुप्रसन्नश्च राज्याध्यक्षो विधीयते ॥ मूल्यरूपपरीक्षाकृद्भवेद्रत्नपरीक्षकः । बलाबलपरिज्ञाता सेनाध्यक्षो विधीयते ॥ इङ्गिताकारतत्त्वज्ञो बलवान् प्रियदर्शनः । अप्रमादी प्रमाथी च प्रतीहारः स उच्यते ॥ मेधावी वाक्पटुः प्राज्ञः सत्यवादी जितेन्द्रियः । सर्व्वशास्त्रसमालोकी ह्येष साधुः स लेखकः ॥ बुद्धिमान् मतिमांश्चैव परचित्तोपलक्षकः । क्रूरो यथोक्तवादी च एष दूतो विधीयते ॥ समस्तकृतशास्त्रज्ञः पण्डितोऽथ जितेन्द्रियः । शौर्य्यवीर्य्यगुणोपेतो धर्म्माध्यक्षो विधीयते ॥ पितृपैतामहो दक्षः शास्त्रज्ञः सत्यवाचकः । शौचयुक्तः सदाचारी सूपकारः स उच्यते ॥ आयुर्व्वेदकृताभ्यासः सर्व्वज्ञः प्रियदर्शनः । आर्य्यशीलगुणोपेतो वैद्य एष विधीयते ॥ वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो जपहोमपरायणः । आशीर्व्वादपरो नित्यमेष राजपुरोहितः ॥ इति गारुडे ११२ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-541-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भृत्य" आता है (16)
सेवक सेवा करनेवाला । खिदमत करनेवाला । भृत्य । परिचारक । नौकर । चाकरपरिचारक सेवक । नौकर । भृत्य । टहलुआनैदेशिक आदेशों को कार्यान्वित करनेवाला । सेवक । भृत्य । नौकरपोटक नौकर । भृत्य । सेवकपारिकुट सेवक । भृत्य । नौकरदासजन भृत्य । सेवकपदानुराग भृत्य । सेवकदाश मछुवा । धीवर । केवट । विशेष— निषाद पुरुष और आयोगव स्त्री से उत्पन्न व्…भाजी भाँग । पीचवैतनिक वह जो वेतन लेकर काम करता हो । तन- खाह लेकर काम करनेवाला । क्रमचारी । न…अनुयोज्य प्रष्टव्य । जिसके विषय में पूछताछ की आव्शकता होसहचर वह जो साथ चलता हो । साथ चलनेवाला । साथी । हमराहीपक्षचर झुँड से बहका हुआ हाथीचाकर पु † संज्ञा पुं॰नौकर सेवा करने के लिये वेतन आदि पर नियुक्त मनुष्य । टहल या काम धंधा करने के…चरणसेवक वह जो पाँव दबाए या सेवा करे
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें