🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:17:23 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दाश
dāśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मछुआरे के नाम (1.10.15) कैवर्त · धीवर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दाश संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मछुवा । धीवर । केवट । विशेष— निषाद पुरुष और आयोगव स्त्री से उत्पन्न व्यक्ति को दाश कहते हैं । ये नौका बनाते हैं और कैवर्त या केवट भी कहलाते हैं । यौ॰— दाशग्राम = दे॰ दाशपुर । दाशनंदिनी = सत्यवती । व्यास की माता ।
२. भृत्य । नौकर । सेवक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. दाश See पुरोडाश.
2. दाश or (Uṇ. v, 11) दाश (written also दास) fisherman, ferryman, mariner, VS. xxx, 16; Mṛcch. viii, 408, 9; MBh.; Hariv. &c.
the son of a Niṣāda by a woman of the Āyogava caste, Mn. x, 34
servant, slave, L.
3. दाश the Vṛddhi form of 2. दश in comp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (476,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दाशः 1 A fisherman; Ms. 8. 408, 409, 10. 34. --2 A servant, (द स q. v.). --Comp. --ग्रामः a village mostly inhabited by fishermen. --नंदिनी an epithet of Satyavatī, [] mother of Vyāsa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0564-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दाश(स) हिंसने स्वा० पर० सक० सेट् । दाश्नो(स्नो)ति अदाशी(सी)त् अयं वैदिकः । “यस्ते दाश्नीति नम उक्तिभिः” ऋ० ८ । ४ । ६ “दाशद्दाशुषे हन्ति वृत्रम्” ऋ० २ । १ । ९४ “यस्मै त्वं सुद्रविणो ददाशो अनागास्त्व- मदिते!” ऋ० १ । ९४ । १५
दाश दाने चु० उभ० सक० सेट् । दाशति--ते ऋदित् अदिदा- शत्--त । “स वा एतेभ्यस्तत् पुरोऽदाशयत् तस्मात् पुरो- डाशः” शत० ब्रा० १ । ६ । २ । ५
दाश दाने भ्वा० उभ० सक० सेट् । दाशति ते अदाशीत् अदा- शिष्ट ऋदित् णिच् अदिदाशत्--त । “यस्तुभ्यं दाशान्न तमं हो अश्नवत्” ऋ० २ । २३ । ४ “तुभ्यं दाशतः स्यामः” ७ । १४ । ३
दाश(स) पुंस्त्री दाश्नो(स्नो)ति मत्स्यान् दस(श)ति मत्स्यान् वा घञ् नि० नलोपः दाश(स्य)ते दीयते मत्स्यस्य मूल्य मस्मै घञ वा । १ मत्स्योपजीविनि धीवरे स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । “दाशानां भुजवेगेन नद्याः स्रोतोजवेन च । वायुना चानुकूलेन तूर्णं पारमवाप्नुयात्” भा० आ० ५८७५ श्लो० “स्नेहात् संमोहमापन्नो नावि दाशो यथा तथा” भा० आश्र० १३९५ श्लो० । “एष नौयायिनामुक्तो व्यव- हारस्य निर्णयः । दाशापराधतस्तोये दैविके नास्ति निग्रहः । यन्नावि किञ्चिद्दाशानां विशीर्येतापराघतः । तद्दाशैरेब दातव्यं समागम्य स्वतोऽंशतः” । “निषादो भार्गवं सूते दा(शं)सं नौकर्मजीविनम् । कैवर्त्तमिति यं [] प्राहुरार्यावर्तनिवासिनः” इति च मनुः स्वार्थे क । तत्रार्थे । ततः परं पुत्रशब्द आद्युदात्तस्तत्पुरुषे दाशक- पुत्रः । दाश्यते भृतिरस्मै । २ भृत्ये (चाकर) पु० रमानाथः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3560,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दाश, ऋ ङ क दाने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां- आत्मं-सकं-सेट् ।) द्बितीयस्वरी । ऋ, अद- दाशत् । क ङ, दाशयते । इति दुर्गादासः ॥
दाश, ऋ ञ दाने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां- उभं-सकं-सेट् ।) ऋ, अददाशत् । ञ, दाशति दाशते । इति दुर्गादासः ॥
दाश, न र हिंसने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (स्वां- परं-सकं-सेट् ।) द्वितीयस्वरी । न, दाश्नोति । र वैदिकः । इति दुर्गादासः ॥
दाशः, पुं, (दाश्यते दीयते भृतिमूल्यमस्मै । दाश दाने + सम्प्रदाने घञ् ।) भृत्यः । इत्यमर- टीकायां रमानाथः ॥ (दशति हिनस्ति मत्- स्यानिति । दन्श + “दंशेश्च ।” उणां ५ । ११ । इति टः नस्य आच्च । धीवरः । यथा, देवी- भागवते । २ । १ । ३९ । “मत्स्यगन्धेति वाम्ना वै गुणेन समजायत । विवर्द्धमाना दाशस्य गृहे सा वासवी शुभा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-706-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें