🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:14:41 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कैवर्त
kaivarta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मछुआरे के नाम (1.10.15) दाश · धीवर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कैवर्त संज्ञा पुं॰ [सं॰] मनु के अनुसार भार्गव पिता और अयौगवी माता से उत्पन्न एक वर्णसंकर जाति । व्रह्मवैवर्त पुराण में कैवर्त की उत्पात्ति क्षत्रिय पिता और वैश्य माता से लिखी है । इसी शब्द से व्युत्पन्न आजकल का केवट शब्द है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कैवर्त m. (cf. केव्˚) a fisherman (born of a prostitute by a Kṣatriya or of an Āyogava female by a Niṣāda father), Mn. viii, 260; x, 34; MBh.; R. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (311,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कैवर्तः [के जले वर्तते वृत्-अच्; केवर्तः; ततः स्वार्थे अण् Tv.] A fisherman; मनोभूः कैवर्तः क्षिपति परितस्त्वां प्रति मुहुः (तनूजालीजालं) Śānti. 3. 16; Ms. 8. 260; (as to his descent see Ms. 10. 34).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0425-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कैवर्त्त पुं स्त्री के जले वर्त्तते वृत--अच् अलुक्स० ततः स्वार्थे अण् । “निषादो मार्गवं सूते दाशं नौकर्म्मजी- विनम् । कैवर्त्तमिति यं प्राहुरार्य्यावर्त्तनिवासिनः” मनक्तायं(जेले)धीवरजातौ । “ब्राह्मणेन शूद्रायां जातो निषादः प्रागुक्तः प्रकृतायामायोगव्यां मार्गवं दाशा- परनामानं नौव्यवहारजीविनं जनयति । आर्य्यावर्त्त- देशवासिनः तं कैवर्त्तशब्देन कीर्त्तयन्ति” कुल्लू०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2256,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कैवर्त्तः, पुं, (के जले वर्त्तते । वृत् + अच् अलुक् समासः । ततः स्वार्थे अण् ।) स्वनामख्यातवर्णसङ्करजातिः । स तु वेश्यागर्ब्भे क्षत्त्रियस्यौरसजातः । इति ब्रह्म- वैवर्त्तपुराणम् ॥ तत्पर्य्यायः । दासः २ धीवरः ३ । इत्यमरः । १ । १० । १५ ॥ दाशेरकः ४ जालिकः ५ । इति जटाधरः ॥ (यथा, मनुः । १० । ३४ । “निषादो मार्गवं सूते दाशं नौकर्म्मजीविनम् । कैवर्त्तमिति यं प्राहुरार्य्यावर्त्तनिवासिनः” ॥ अस्य टीकायां कुल्लूकभट्टेन यदुक्तं तद्यथा । “ब्राह्मणेन शूद्रायां जातो निषादः प्रागुक्तः प्रकृ- तायामायोगव्यां मार्गवं दाशापरनामानं नौव्यव- हारजीविनं जनयति । यमार्य्यावर्त्तदेशवासिनः कैवर्त्तशब्देन कीर्त्तयन्ति” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-199-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कैवर्त" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें