🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:27:40 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कैवर्त

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कैवर्त

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कैवर्त

अर्थ: के जले वर्तते - वृत् - अच्, केवर्तः ततः स्वार्थे अण् तारा.

संस्कृत: धीवरः · पर्याय: दाश, धीवर, जालिक

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कैवर्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कैवर्त (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकैवर्तःकैवर्तौकैवर्ताः
द्वितीयाकैवर्तम्कैवर्तौकैवर्तान्
तृतीयाकैवर्तेनकैवर्ताभ्याम्कैवर्तैः
चतुर्थीकैवर्तायकैवर्ताभ्याम्कैवर्तेभ्यः
पञ्चमीकैवर्तात् / कैवर्ताद्कैवर्ताभ्याम्कैवर्तेभ्यः
षष्ठीकैवर्तस्यकैवर्तयोःकैवर्तानाम्
सप्तमीकैवर्तेकैवर्तयोःकैवर्तेषु
सम्बोधनहे कैवर्तहे कैवर्तौहे कैवर्ताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कैवर्त
कैवर्त
kaivarta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मछुआरे के नाम (1.10.15) दाश · धीवर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कैवर्त संज्ञा पुं॰ [सं॰] मनु के अनुसार भार्गव पिता और अयौगवी माता से उत्पन्न एक वर्णसंकर जाति । व्रह्मवैवर्त पुराण में कैवर्त की उत्पात्ति क्षत्रिय पिता और वैश्य माता से लिखी है । इसी शब्द से व्युत्पन्न आजकल का केवट शब्द है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कैवर्त m. (cf. केव्˚) a fisherman (born of a prostitute by a Kṣatriya or of an Āyogava female by a Niṣāda father), Mn. viii, 260; x, 34; MBh.; R. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (311,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कैवर्तः [के जले वर्तते वृत्-अच्; केवर्तः; ततः स्वार्थे अण् Tv.] A fisherman; मनोभूः कैवर्तः क्षिपति परितस्त्वां प्रति मुहुः (तनूजालीजालं) Śānti. 3. 16; Ms. 8. 260; (as to his descent see Ms. 10. 34).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0425-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कैवर्त्त पुं स्त्री के जले वर्त्तते वृत--अच् अलुक्स० ततः स्वार्थे अण् । “निषादो मार्गवं सूते दाशं नौकर्म्मजी- विनम् । कैवर्त्तमिति यं प्राहुरार्य्यावर्त्तनिवासिनः” मनक्तायं(जेले)धीवरजातौ । “ब्राह्मणेन शूद्रायां जातो निषादः प्रागुक्तः प्रकृतायामायोगव्यां मार्गवं दाशा- परनामानं नौव्यवहारजीविनं जनयति । आर्य्यावर्त्त- देशवासिनः तं कैवर्त्तशब्देन कीर्त्तयन्ति” कुल्लू०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2256,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कैवर्त्तः, पुं, (के जले वर्त्तते । वृत् + अच् अलुक् समासः । ततः स्वार्थे अण् ।) स्वनामख्यातवर्णसङ्करजातिः । स तु वेश्यागर्ब्भे क्षत्त्रियस्यौरसजातः । इति ब्रह्म- वैवर्त्तपुराणम् ॥ तत्पर्य्यायः । दासः २ धीवरः ३ । इत्यमरः । १ । १० । १५ ॥ दाशेरकः ४ जालिकः ५ । इति जटाधरः ॥ (यथा, मनुः । १० । ३४ । “निषादो मार्गवं सूते दाशं नौकर्म्मजीविनम् । कैवर्त्तमिति यं प्राहुरार्य्यावर्त्तनिवासिनः” ॥ अस्य टीकायां कुल्लूकभट्टेन यदुक्तं तद्यथा । “ब्राह्मणेन शूद्रायां जातो निषादः प्रागुक्तः प्रकृ- तायामायोगव्यां मार्गवं दाशापरनामानं नौव्यव- हारजीविनं जनयति । यमार्य्यावर्त्तदेशवासिनः कैवर्त्तशब्देन कीर्त्तयन्ति” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-199-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कैवर्त" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कैवर्तकैवर्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कैवर्त 📚 ➤ के जले वर्तते - वृत् - अच्, केवर्तः ततः स्वार्थे अण् तारा.
संस्कृत: धीवरः · पर्याय: दाश, धीवर, जालिक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कैवर्त 📚मनु के अनुसार भार्गव पिता और अयौगवी माता से उत्पन्न एक वर्णसंकर जाति ।…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कैवर्त

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬