🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:13:51 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सेवक
sevaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सेवक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ सेविका, सेवकनी, सेवकिन, सेवकिनी]
१. सेवा करनेवाला । खिदमत करनेवाला । भृत्य । परिचारक । नौकर । चाकर । उ॰—(क) मंत्री, भृत्य, सखा मों सेवक याते कहत सुजान ।—सूर (शब्द) । (ख) सिसुपन तें पितु, मातु, बंधु, गुरु, सेवक, सचिव सखाऊ । कहत राम बिधु बदन रिसौहैं सपनेहु लखेउ न काउ ।—तुलसी (शब्द॰) । (ग) ब्याहि कै आई है जा दिन सों रवि ता दिन सों लखी छाँह न वाकी । हैं गुरु लोग सुखी रघुनाथ, निहालन हैं सेवकनी सुखदा की ।— रघुनाथ (शब्द॰) । (घ) उन्होंने क्षीरोद नामक एक सेवकिन से कहवा भेजा ।—गदाधरसिंह (शब्द॰) । (च) अष्टसिद्धि नवनिद्धि देहुँ मथुरा घर घर को । रमा सेवकिनी देहुँ करि कर जोरै दिन जाम ।—सुर (शब्द॰) ।
२. भक्त । आराधक । उपासक । पूजा करनेवाला । जैसे,—देवी का सेवक । उ॰— मानिए कहै जो वारिधार पर दवारि औ अँगार बरसाइबो बतावै बारि दिन को । मानिए अनेक विपरीत की प्रतीति, पैन भीति आई मानिए भवानी सेवकन को ।—चरणचंद्रिका (शब्द॰) ।
३. व्यवहार करनेवाला । काम में लानेवाला । इस्तेमाल करनेवाला । जैसे,—मद्यसेवक ।
४. पड़ा रहनेवाला । छोड़कर कहीं न जानेवाला । वास करनेवाला । जैसे,—तीर्थसेवक ।
५. सीनेवाला । दरजी ।
६. बोरा ।
सेवक २ वि॰
१. सेवा करनेवाला । संमान करनेवाला ।
२. अभ्यास या अनुगमन करनेवाला ।
३. परतंत्र । आश्रित (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सेवक . See 2. सेव्˚ s.v.
1. सेवक mfn. (for 2. See col. 2) dwelling in, inhabiting (comp.), MBh.
practising, using, employing (comp.), Kāv.; Kathās.
revering, worshipping (mostly comp.), Yājñ.; BhP.
सेवक m. a servant, attendant, follower, R.; VarBṛS.; Rājat.
a votary, worshipper, Hariv.; Pañcar.
2. सेवक m. (fr. √ सिव्; for 1. सेवक See col. 1) one that sews, a sewer, L.
a sack, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1218,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सेवक a. [सेव्-ण्वुल्] 1 Serving, worshipping, honouring. --2 Practising, following. --3 Dependent, servile. --कः 1 A servant, dependant; सेवया धनमिच्छद्भिः सेवकैः पश्य किं कृतम् । स्वातंत्र्यं यच्छरीरस्य मूढैस्तदपि हारितं H. 2. 20. --2 A votary, worshipper. --3 A sewer. --4 A sack.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1138-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सेवक पु० सीव्यति सिव--ण्वुल् । १ सीवनकर्त्तरि (दरजी) सेव--ण्वुल् । २ भृत्ये ३ दासे ४ अनुचरे च त्रि० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5332,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सेवकः, पुं, (सेवते इति । सेव + ण्वुल् ।) प्रसे- वकः । इति मेदिनी ॥
सेवकः, त्रि, (सेवते इति । सेवृ सेवने + ण्वुल् ।) अनुजीवी । भृत्यः । इति मेदिनी शब्दरत्नावल्यौ ॥ (यथा, बृहत्संहितायाम् । ५ । ३४ । “पूर्व्वेण सलिलपूर्णां करोति वसुधां समागतो दैत्यः । पश्चात् कर्षकसेवकबीजविनाशाय निर्द्दिष्टः ॥”) तस्य प्रभुसन्निधौ प्रश्नकरणक्षमत्वं यथा, -- “किङ्करः किङ्करी वापि सर्व्वथा प्रष्टुमीश्वरः । यो यस्य सेवानिरतः स कं पृच्छति तं विना ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे १३ अध्यायः ॥ (आश्रयिता । यथा, भागवते । ४ । १६ । १६ । “दृढव्रतः सत्यसन्धो ब्रह्मण्यो वृद्धसेवकः । शरण्यः सर्व्वभूतानां मानदो दीनवत्सलः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-410-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सेवक" आता है (60)
चेट दास । सेवक । नौकरदास वह जो अपने को दूसरे की सेवा के लिये समर्पित कर दे । सेवक । चाकर । नौकर…भृत भृत्या । दास । सेवकअब्द दास । सेवक । गुलाम । अनुचर । भक्तउपासक पूजा करनेवाला । आराधना करनेवाला । भक्त । सेवकपरिचर सेवक । खिदमतगार । टहलुआभृत्य सेवक । नौकरपरिचारक सेवक । नौकर । भृत्य । टहलुआप्रतिसर सेवक । नौकरप्रेष्य दास । सेवकप्रैष्य दास । सेवककिंकर दास । सेवक । नौकर ।—आगे बढ़ बोला में प्रभुवर, किंकरकर लेगा यह कार्य ।—…अंगमर्द अंग मलनेवाला या हाथ पैर दबानेवाला नौकर । संवाहक । सेवकअनुचारक सेवक । परिचारक । अनुगामीनैदेशिक आदेशों को कार्यान्वित करनेवाला । सेवक । भृत्य । नौकरपरिधिस्थ परिचारक । परिचर । सेवक । खिद- मतगारपोटक नौकर । भृत्य । सेवकबाडीर सेवक । मजदूर । नौकरआज्ञाकर दास । सेवकपारिकुट सेवक । भृत्य । नौकरपरिचारिक सेवक । खिदमत- गार । दे॰ 'परिचारक'पार्श्वद नौकर । सेवकनैर्देशिक सेवक । नौकरपर्युपासक पर्युपासन करनेवाल । सेवा करनेवाला । उपासक । सेवकआनुयात्रिक सेवक । नौकर । अनुचरजोषक सेवकदासक दास । सेवकदासजन भृत्य । सेवकविधिकर संज्ञा पुं॰ नौकर । दास । आज्ञाकारी । सेवकसेवाजन नौकर । सेवक । दाससेविता सेवक का कर्म । सेवा । दासवृत्ति । चाकरीअनुयायी अनुचर । सेवक । दास । पैरोकारदाश मछुवा । धीवर । केवट । विशेष— निषाद पुरुष और आयोगव स्त्री से उत्पन्न व्…भरट कुम्हारवंठ जिसका कोई अंग खंडित हो । हीनांग । जैसे —लूला, लँडूरा, खंजा आदिजीवक प्राण धारण करनेवालाधीवर एक जातिविशेष जो प्रायः मछली पकड़ने और बेचने का काम करतौ है । इस जाति क…वश्य वश में आनेवाला । ताबे होनेवालाअनुगत पीछे पीछे चलनेवाला । अनुगामी । अनुयायीअभिसर संगी । साथीगोप्य रक्षणीयपदाति वह जो पैदल चलता हो । प्यादाआश्रित सहारे पर टिका हुआ । ठहरा हुआश्लिकु लंपट । कामुकपरिस्पंद काँपने का भाव । कंप । कँप- कँपी ।—बहुत जल्दी जल्दी हिलनासहचर वह जो साथ चलता हो । साथ चलनेवाला । साथी । हमराहीउपजीवक किसी उद्यम से जीविका उपार्जित करनेवालापक्षचर झुँड से बहका हुआ हाथीपरिचार सेवा । टहल । खिदमतपरैधित अन्य द्वारा पालित । दूसरे के द्वारा पोषितकर्मकार एक वर्णसंकर जाति जो शूद्रा और विश्वकर्मा से उत्पन्न हुई हैंपरपिंडाद परान्नोपजीवी । दूसरे का अन्न खाकर जीनेवालापायक धावन । दूत । हरकाराभार्य भरण पोषण करने के योग्यलाकुटिक लाठी या दंड धारण करनेवालाश्लिक्यु कामुक । लंपटपुं पुरुष । पुमान् । मर्दपेज रबड़ी । बसौंधीअर्थी इच्छा रखनेवाला । चाह रखनेवालापरिज्वा चंद्रमा
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें