🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:31:06 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अब्द
abda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अब्द १ संज्ञा पुं॰ [अ॰] दास । सेवक । गुलाम । अनुचर । भक्त [को॰] ।
अब्द २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वर्ष । साल ।
२. मेघ । बादल । उ॰— मर्कट जुद्धविरूद्ध क्रुद्धअरि ठट्ट दपट्टहिं । अब्द शब्द करि गर्जि तर्जि झुकि झपट्टाहिं ।—भिखारी ग्रं॰, भा॰ २, पृ १८२ ।
३. एक पर्वत ।
४. नागरमोथ ।
५. कपूर ।
६. आकाश । उ॰—जय जय शब्द अति होई । वर्षत कुसुम पुरंदर सोई ।—गोपाल (शब्द॰) । यौ॰.—अब्दप=वर्षाधिम । इंद्र । अब्दज्ञ=ज्योतिषी । अब्दवाहन इंद्र । अब्दसार= कपूर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अब्-द mfn. giving water, L.
अब्-द m. a year
a cloud, Bhaṭṭ.
the grass Cyperus Rotundus
N. of a mountain, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (60,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अब्द a. [अपो ददाति, दा-क; said in Uṇ. 4. 98 to be from अब्; अबतीत्यब्दः] Giving water. --ब्दः 1 A cloud. --2 A year (in this sense n. also). --3 N. of a grass (मुस्ता). --4 N. of a mountain --Comp. --अर्धं half a year. --वाहनः N. of Śiva. --शतं a century. --सारः a kind of camphor.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0125-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अब्दः, पुं, (अबति सीमानं रक्षति अब + “अब्जा- दय” इति दन् मेघपर्ब्बतविशेषपक्षे तु अपो ददाति, अप् + दा + कर्त्तरि कः ।) वत्सरः । मेघः । मुस्ता । इति मेदिनी ॥ पर्ब्बतविशेषः । इति विश्वः ॥
अब्दः, पुं, (अव + दन् ॥ औणादिकोऽयं ।) वत्सरः । मेघः । मुस्ता । इति रायमुकुटः सारसुन्दरी च ॥ (मुस्तार्थे प्रयोगो यथा, -- “किराताब्दामृताविश्वचन्दनोदीच्यवत्सरैः । शोथातिसारशमनं विशेषाज्ज्वरनाशनम्” ॥ इति वैद्यकचक्रपाणिसङ्ग्रहः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-071-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें