🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:49:28 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संवत्सर
saṃvatsara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वर्ष के नाम (1.4.22) वत्सर · अब्द · हायन · शरद् · समा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संवत्सर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वर्ष । साल ।
२. पाँच पाँच वर्ष के युगों का प्रथम वर्ष । विशेष—प्रभवादि साठ संवत्सर १२ युगों में विभक्त हैं जिसमें से प्रत्येक युग पाँच वर्ष का होता है । प्रत्येक युग के प्रथम वर्ष का नाम संवत्सर है । इसका देवता अग्नि कहा गया है ।
३. शिव का एक नाम ।
४. विक्रम संवत् (को॰) । यौ॰—संवत्सरकर । संवत्सरनिरोध=एक वर्ष की कैद । बरस भर का कारावास । संवत्सरफल=साल का शुभाशुभ फल । संवत्सरभुक्ति=सूर्य का एक वर्ष का मार्ग । संवत् सरभृत=जो एक वर्ष के लिये रखा हो । संवत्सरभ्रमि=वर्ष भर में परिक्रमा पूरी करंनेवाला, जैसे सूर्य । संवत्सरमुखी=ज्येष्ठ मास के शुक्लपक्ष की दशमी । संवत्सररय=एक वर्ष का पथ । वर्ष भर की राह ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-वत्सर m. (rarely n.; cf. परि-व्˚) a full year, a year (having 12 [TS.] or 13 [VS.] months or 360 days [ŚBr.; AitBr.; Suśr.]; अम्, ‘for a year’; एण ‘after or in course of a y˚’; ए or अस्य, ‘after or within a y˚’), RV. &c. &c.
a year of the Vikrama era (see above; वर्ष is used for the शक) the first in a cycle of five or six years, TS.; PārGṛ.; VarBṛS.; BhP.
the Year personified (having the new and full moon for eyes and presiding over the seasons), TS.; Pur.
N. of Śiva, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1114,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संवत्सरः [संवसंति ऋतवोऽत्र संवस्-सरन् Tv.] 1 A year. --2 A year of Vikramāditya's era. --3 N. of Śiva. --4 The first year in the cycle of five years. --Comp. --करः an epithet of Śiva. --भ्रमि a. revolving in a year, completing one revolution in a year (said of the sun). --रयः a year's course.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1068-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संवत्सर पु० संवसन्ति ऋतवोऽत्र सम् + वस--सरन् । १ वत्सरे ज्यातिषोक्ते इदादिपञ्चक न्तर्गते २ वत्सरभेदे च । इदावत्स- रशब्दे ९०६ पृ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5176,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संवत्सरः, पुं, (स वसन्ति ऋतवौ यत्र । सं + वस निवासे + “संपूर्व्वात् चित् ।” उणा० ३ । ७२ । इति तसरन् ।) वत्सरः । इत्यमरः ॥ “संवसन्ति ऋतवो अत्र संवत्सरः । वस औ निवासे नाम्रीति सरः सस्य तः । संवदति भावान् इति वदो रूपंवा ।” इति भरतः ॥ पञ्चविध- वत्सरान्तर्गतप्रथमवत्सरः । यथा -- “शकाब्दात् पञ्चभिः शेषात् समाद्यादिषु वत्- सराः । संपरीदानुपूर्व्वाश्च तथोदापूर्वका मताः ॥” संबत्सरादिफलं विष्णुधर्म्मोत्तरे । “संवत्सरे तथा दानं तिलस्य च महाफलम् । परिपूर्वे तथा दानं यवानाञ्च द्विजोत्तमाः ॥ इदापूर्व्वेऽन्नवस्त्राणां धान्यानाञ्चानुपूर्व्वके । उदासंवत्सरे दानं रजतस्य महाफलम् ॥ ज्योतिर्व्विदस्त्विज्यमध्यात् प्रभवादेश्च सम्भवम् । ऊचुस्तद्वत् समाद्यादिवर्षाणामपि सम्भवम् ॥” इति मलमासतत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-202-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
संवत्सरकरसंवत्सरकल्पलतासंवत्सरकृत्यसंवत्सरकृत्यदीधितिसंवत्सरकृत्यप्रकाशसंवत्सरकौमुदीसंवत्सरकौस्तुभसंवत्सरतमसंवत्सरदीक्षसंवत्सरदीक्षितसंवत्सरदीधितिसंवत्सरदीपमाहात्म्यसंवत्सरदीपव्रतमाहात्म्यसंवत्सरनिरोधसंवत्सरनिरोधतस्संवत्सरपर्वन्संवत्सरप्रकरणसंवत्सरप्रकाशसंवत्सरप्रतिमासंवत्सरप्रदीपसंवत्सरप्रबर्हसंवत्सरप्रभृतिसंवत्सरप्रवल्हसंवत्सरप्रवातसंवत्सरफलसंवत्सरब्राह्मणसंवत्सरभुक्तिसंवत्सरभृतसंवत्सरभृतिन्संवत्सरभृतोखसंवत्सरभृत्संवत्सरभ्रमिसंवत्सरमयसंवत्सरमुखीसंवत्सररयसंवत्सररूपसंवत्सरवासिन्संवत्सरविधसंवत्सरवेलासंवत्सरसत्त्र
🔁 जिनके अर्थ में "संवत्सर" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬