🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:46:27 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वर्ष
varṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अब्द (3.3.96) बादल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वर्ष संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वृष्टि । जलवर्षण ।
२. काल का एक मान जिसमें दो अयन और बारह महीने होती हैं । उतना समय जितने में सब ऋतुओं की एक आवृत्ति हो जाती है । संवत्सर । साल । विशेष—वर्ष चार प्रकार के होते हैं—सौर, चांद्र सावन और नाक्षत्र । सौर वर्ष ३६५ दिन, ५ घंटे, ४८ मिनट और ४६ सेकंड का होता है । यह उतना समय है, जितने में पृथ्वी सूर्य की एक परिक्रमा पूरी कर लेती है । पृथ्वी के इसी भ्रमण के कारण सूर्य का सत्ताईस नक्षत्रों और बारह राशियों में गमन दिखाई पड़ता है । लोग कहते हैं कि अब सूर्य अमुक नक्षत्र या राशि में है । घूमते समय पृथ्वी की धुरी सीघी न रहकर कुछ टेढ़ी रहती है और उसके मार्ग की कक्षा गोल न होकर अंडाकार होती है । इसी से सूर्य कुछ महीनों तक भूमध्यरेखा के उत्तर और कुछ महीनों तक दक्षिण में उदय होता दिखाई पड़ता है । ये दोनों 'उत्तर अयन' और 'दक्षिण अयन' कहलाते हैं । वर्ष में केवल दो दिन सूर्य भूमध्य या विषुवत् रेखा पर उदय होता हैं । इन दोनों को सायन कद्दते । एक सायन तुला राशि में और दूसरा मेष में होता है । सूर्य कर्क राशि में आकार दक्षिण की ओर बढ़ने लगता है और धनु राशि में पहुँचने तक भूमध्यरेखा के दक्षिण ही रहता है । मकर राशि से फिर उत्तर की ओर बढ़ने लगता है और कर्क राशि में पहुँचने तक उत्तर ही रहता है । प्राचीन भारतीय आर्यों में राशियों का व्यवहार न था; इससे सौर वर्ष दो अयनों का ही माना जाता था । ग्रहों का उदय राशियों में न माना जाकर २७ नक्षत्रों में माना जाता था । इससे कभी कभी बड़ी अव्यवस्था होती थी । चांद्र वर्ष ३५४ दिन, ८ घंटे, ४८ मिनट और ३६ सेकंड का होता है । इतने काल में चंद्रमा पृथ्वी की बारह परिक्रमाएँ कर लेता है । इस प्रकार सौर वर्ष और चांद्र वर्ष में प्रति वर्ष १० दिन, २१ घंटे का अंतर पड़ता है । हिंदू पंचांग में यह अंतर प्रति तीसरे वर्ष, १३ महीने का वर्ष मानकर दूर किया जाता है । उस बढ़े हुए महीने को 'अधिमास' या 'मलमास' कहते हैं । सावन वर्ष पूरे ३६० दिनों का होना है और उसके महीने तीस तीस दिन के होते हैं । वैदिक काल में सावन मास ही अधिक चलता था और प्रत्येक मास की तिथि की गणना चंद्रमा के ही हिसाब से होती थी । शुक्ल प्रतिपदा से पूर्णिमा तक १५ दिन का शुक्ल पक्ष होता था । नाक्षत्र वर्ष ३२४ दिन का और उसका प्रत्येक महीना २७-२७ दिन का होता है । इन चार प्रकार के वर्षों के अतिरिक्त प्राचीन काल में और कई प्रकार के वर्षों का प्रचार था । जैसे,— सप्तर्षि वर्ष ।
३. पुराण में माने हुए सात द्वीपों का एक विभाग ।
४. किसी द्वीप का प्रधान भाग, जैसे,—भारतवर्ष ।
५. मेघ । बादल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वर्ष mf(आ)n. (fr. √ वृष्) raining (ifc., e.g. काम-व्˚, raining according to one's wish), BhP.
वर्ष m. and (older) n. (ifc. f(आ). ) rain, raining, a shower (either ‘of rain’, or fig. ‘of flowers, arrows, dust &c.’; also applied to seminal effusion), RV. &c. &c.
(pl.) the rains, AV. (cf. वर्षा f.)
a cloud, L.
a year (commonly applied to age), Br. &c. &c. (आ वर्षात्, for a whole year; वर्षात्, after a year; वर्षेण within a year; वर्षे every year)
a day (?), R. vii, 73, 5 (Sch.)
a division of the earth as separated off by certain mountain ranges (9 such divisions are enumerated, viz. Kuru, Hiraṇmaya, Ramyaka, Ilāvṛta, Hari; Ketu-mālā, Bhadrāśva, Kiṃnara, and Bhārata; sometimes the number given is 7), MBh.; Pur. (cf. IW. 420)
India (= भारतवर्ष and जम्बु-द्वीप), L.
N. of a grammarian, Kathās.
वर्ष See p. 926 &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (926,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वर्षः, --र्षं [वृष् भावे घञ् कर्तरि अच् वा] 1 Raining, rain, a shower of rain; विद्युत्स्तनितवर्षेषु Ms. 4. 103; Me. 35. --2 Sprinkling, effusion, throwing down, a shower of anything; सुरभि सुरविमुक्तं पुष्पवर्षं पपात R. 12. 102; so शरवर्षः, शिलावर्षः; लाजवर्षः &c. --3 Seminal effusion. --4 A year (usually only n.); इयंति वर्षाणि तया सहोग्रमभ्यस्यतीव व्रतमासिधारं R. 13. 67; न ववर्ष वर्षाणि द्बादश दक्षशताक्षः Dk.; वर्षभोग्येण शापेन Me. 1. --5 A division of the world, a continent; (nine such divisions are usually enumerated: 1 कुरु; {2} हिरण्मय; {3} रम्यक; {4} इलावृत; {5} हरि; {6} केतुमाला; {7} भद्राश्व, {8} किंनर; and {9} भारत); एतदूढगुरुभार भारतं वर्षमद्य मम वर्तते वशे Śi. 14. 5. --6 India (= भारतवर्ष). --7 A cloud (only m. according to Hemacandra). --Comp. --अंशः, --अंशकः, --अंगः a month. --अंबु n. rain-water. --अयुतं ten thousand years. --अर्चिस् m. the planet Mars. --अवसानं the autumn or Śarat season. --आघोषः a frog. --आमदः a peacock. --उपलः hail. --करः a cloud. --(री) a cricket. --कोशः, --षः {1} a month. {2} an astrologer. --गिरिः, --पर्वतः ‘a Varṣa mountain’, i. e. one of the mountain-ranges supposed to separate the different divisions of the world from one another; (they are seven: --हिमवान् हेमक्टश्च निषधो मेरुरेव च । चैत्रः कर्णी च शृंगी च सप्तैते वर्षपर्वताः). --ज a. (वर्षेज also) produced in the rainy season. --धरः {1} a cloud. {2} a eunuch, an attendant on the women's apartments; M. 4; (वर्षधर्ष in the same sense). [] --पाकिन् m. the hog-plum. --पूगः a series or collection of years. --प्रतिबंधः a drought. --प्रियः the Cātaka bird. --वरः a eunuch, an attendant on the women's apartments. --वृद्धिः f. birth-day. --शतं a century, one hundred years. --सहस्रं a thousand years.
वर्षः, --र्षं [वृष् भावे घञ् कर्तरि अच् वा] 1 Raining, rain, a shower of rain; विद्युत्स्तनितवर्षेषु Ms. 4. 103; Me. 35. --2 Sprinkling, effusion, throwing down, a shower of anything; सुरभि सुरविमुक्तं पुष्पवर्षं पपात R. 12. 102; so शरवर्षः, शिलावर्षः; लाजवर्षः &c. --3 Seminal effusion. --4 A year (usually only n.); इयंति वर्षाणि तया सहोग्रमभ्यस्यतीव व्रतमासिधारं R. 13. 67; न ववर्ष वर्षाणि द्बादश दक्षशताक्षः Dk.; वर्षभोग्येण शापेन Me. 1. --5 A division of the world, a continent; (nine such divisions are usually enumerated: 1 कुरु; {2} हिरण्मय; {3} रम्यक; {4} इलावृत; {5} हरि; {6} केतुमाला; {7} भद्राश्व, {8} किंनर; and {9} भारत); एतदूढगुरुभार भारतं वर्षमद्य मम वर्तते वशे Śi. 14. 5. --6 India (= भारतवर्ष). --7 A cloud (only m. according to Hemacandra). --Comp. --अंशः, --अंशकः, --अंगः a month. --अंबु n. rain-water. --अयुतं ten thousand years. --अर्चिस् m. the planet Mars. --अवसानं the autumn or Śarat season. --आघोषः a frog. --आमदः a peacock. --उपलः hail. --करः a cloud. --(री) a cricket. --कोशः, --षः {1} a month. {2} an astrologer. --गिरिः, --पर्वतः ‘a Varṣa mountain’, i. e. one of the mountain-ranges supposed to separate the different divisions of the world from one another; (they are seven: --हिमवान् हेमक्टश्च निषधो मेरुरेव च । चैत्रः कर्णी च शृंगी च सप्तैते वर्षपर्वताः). --ज a. (वर्षेज also) produced in the rainy season. --धरः {1} a cloud. {2} a eunuch, an attendant on the women's apartments; M. 4; (वर्षधर्ष in the same sense). [] --पाकिन् m. the hog-plum. --पूगः a series or collection of years. --प्रतिबंधः a drought. --प्रियः the Cātaka bird. --वरः a eunuch, an attendant on the women's apartments. --वृद्धिः f. birth-day. --शतं a century, one hundred years. --सहस्रं a thousand years.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0950-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वर्ष पु० वृष--भावे घञ् कर्त्तरि अच् वा । १ वृष्टौ २ जम्बु- द्वीपांशभेदे पुंन० अमरः । “लङ्कादेशाद्धिमगिरिरुदग्धेमकूटोऽथ तस्मात् तस्माच्चान्यो निषध इति ते सिन्धुपर्यन्तदैर्घ्या । एवं सिद्धादुदगपि पुराच्छृङ्गवच्छुक्लनीला वर्षाण्येषां जगुरिह बुधा अन्तरे द्रोणिदेशान् । भारतवर्षमिदं ह्युदगस्मात किन्नरवर्षमतो हरिवर्षम् । सिद्धपुराच्च तथा कुरु तस्म द्विद्धि हिरण् मयरम्यकवर्षे । माल्यवांश्च यमकोटिपत्तनाद्रोमकाच्च किल नन्धमादनः । नीलशैलनिषधावधो च तावन्तरालमन योरिलावृतम् । माल्यवज्जलधिमध्यवर्ति यत् तत् तु भद्रतुरगं जगुर्बुधाः । गन्धशैलजलराशिमध्यगं केतु- मालकमिलाकलाविदः । निषधनीलसुगन्धसुमाल्यकैरल- मिलावृतमावृतमावभौ । अमरकेलिकुलायसमाकुलं रुचि- रकाञ्चनचित्रमहीतलम्” सि० शि० । “अत्र भूगोलस्थार्धमुत्तरं जम्बूद्दीपम् । तस्य क्षाराब्धेश्च सन्धिर्निरक्षदेशः । तत्र लङ्का रोमकं सिद्धपुरं यमकोटिरिति पुरचतुष्टयं मूप- रिधिचतुर्थाशान्तरे किल कथितम् । तेभ्यः पुरेभ्यो यस्यां [] दिशि मेरुः सोत्तरा । अतो लङ्काया उत्तरतो हिमवान् नाम गिरिः पूर्वापरसिन्धुपर्यन्तदैर्घ्योऽस्ति । तस्यात्तरे हेभकूटः । सोऽपि समुद्रपर्यन्तदैर्घ्यः । तथा तदुत्तरे निषधः । तेषामन्तरे द्रोणिदेशा वर्षसंज्ञाः । तत्रादौ भारतवर्षम् । तदुत्तरं किन्नरवर्षम् । ततो हरिवर्षमिति । एवं सिद्धपुरादुत्तरतः शृङ्गवान् नाम गिरिः । ततः श्वेतगिरिः । ततो नीलगिरिरिति । तेऽपि सिन्धु- पर्यन्तदैर्घ्याः । तेषामन्तरे च वर्षाणि । तत्रादौ कुरुवर्षम् । तदुत्तरे हिरण्मयम् । ततो रम्यकमिति । अथ यम- कोटेरुत्तरतौ माल्यबान् नाम गिरिः । स तु निषधनी- लपर्यन्तदैर्घ्यः । तस्य जलधेश्च मध्ये भद्राश्वं वर्षम । एवं रोमकादुत्तरतो गन्धमादनः । तस्य जलधेश्च मध्ये केतुमालवर्षम् । एवं निषधनीलमाल्यवद्गन्धमादनैरावृत- मिलावृतं नाम नवमं वर्षम् । सा स्वर्गभूमिः । अतस्तत्र देवक्रोडागृहाणि” । ३ द्वादशमासात्मके काले ४ जम्बुद्वीपे च पु० मेदि० । कर्त्तरि अच् । ५ मेष्ठे पु० हेमच० ६ प्रभ- वादिषु षष्टिवतसरेषु पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4856-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वर्ष" आता है (23)
समा वर्ष । सालहायन वर्ष । संवत्सर । सालसंवत् वर्ष । संवत्सर । सालसंवत्सर वर्ष । सालउद्वत्सर साल । वर्षसन् वर्ष । साल । संवत्सरहयन वर्ष । सालकालग्रंथि वर्ष । वत्सर । साल (को॰)मासल वर्ष । वत्सरवरिष वर्ष । वत्सरशरत् वर्ष । सालमासमान वर्षयुगांशक वत्सर । वर्षबरस बारह महीनों अथवा ३६५ दिनों का समूह । वर्ष । साल । जैसे,—(क) दो बरस हुए…खंड भाग । टुकड़ा । हिस्साअब्द दास । सेवक । गुलाम । अनुचर । भक्तवत्स गाय का बच्चा । बछड़ाउर्वट बछड़ातर्बट चकवँड । पँवारवत्सर उतना काल या समय जितने में पृथ्वी सूर्य की एक परिक्रमा पूरी करती है और …शरदा शरद ऋतुबरष पु संज्ञा पुं॰ दे॰ 'बरषा'उतरना अपनी चेष्टा से ऊपर से नीचे आना । ऊँचे स्थान से सँभलकर नीचे आना । जैसे,…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें