🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:01:54 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वृष्टि
vṛṣṭi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वर्षा (1.3.13) वर्ष
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वृष्टि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. आकाश से जल बरसना । वर्षा । बारिश । मेह ।
२. ऊपर से बहुत चीजों का एक साथ गिरना या गिराया जाना । जैसे,—पुष्पवृष्टि । उ॰—कर रही थी जो अलौकिक रूपरस की वृष्टि ।—शंकु॰, पृ॰ ६ ।
३. किसी क्रिया का कुछ समय तक लगातर होना । जैसे,—उनके बैठते ही चारों ओर से कटु वचनों की वृष्टि होने लगी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वृष्टि or वृष्टि, f. (sg. and pl.) rain, RV. &c. &c. (ifc. often = a shower of, cf. पुष्प-, शरवृ˚)
(in Sāṃkhya) one of the four forms of internal acquiescence (cf. सलिल), MW.
वृष्टि m. a partic. Ekāha, ŚāṅkhŚr.
N. of a son of Kukura (cf. वृष्ट), VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1013,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वृष्टिः f. [वृष्-क्तिन्] 1 Rain, a shower of rain; आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः Ms. 3. 76. --2 A shower (of anything); अस्त्रवृष्टि R. 3. 58; पुष्पवृष्टि 2. 60; so शर˚, धन˚, उपल˚ &c. --Comp. --कालः the rainy season. --जीवन a. nourished or watered by rain (as a country); cf. देवमातृक. --(नः) the Cātaka bird. --भूः a frog. --संपातः a shower of rain.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1008-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वृष्टि स्त्री वृष--क्तिन् । १ वर्षणे अमरः । कर्मणि क्तिन् । मेघादिभिः २ सिच्यमाने जले । तत्कारणं यथा “ब्रुवन्तु परमार्थञ्च किमिन्द्राद्वृष्टिरेव च । सूर्य्याद्वि- [] जायते तोयं तोयात् शस्यानि शाखिनः । तेभ्योऽ- न्नानि फलान्येव तेभ्यो जीवन्ति जीविनः । सूर्य्यग्रस्तञ्च नीरञ्च काले तस्मात् समुद्भवः । सूर्य्यो मेघादयः सर्वे विधात्रा ते नियोजिताः । यत्राव्दे यो जलधरो गजश्च सागरोमरुत् । शस्याधिपो नृपो मन्त्री विधात्रा ते निरूपिताः । जलाढकानां सस्यानां तृणानाञ्च निरू- पितम् । अव्देऽव्देऽस्त्येव तत् सर्वं कल्पे कल्पे युगे युगे । हस्ती समुद्रादादाय करेण जलमीप्सितम् । दद्याद्वनाय तद्दद्याद्वातेन प्रेरितो घनः । स्थाने स्थाने पृथिव्याञ्च काले काले यथोचितम् । ईश्वरेच्छयावि० र्भूतं पूर्णं तत्प्रतिवन्धकम् । भूतं भव्यं भविष्यञ्च म- हत् क्षुद्रञ्च मध्यमम् । धात्रा निरूपितं कर्म केन तात! निवार्य्यते” ब्रह्मवै० जन्म० २१ अ० । “अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्जायते वृष्टिः वृष्टे- रन्नं ततः प्रजा” गीता । आसंन्नवृष्टिसूचकानि यथा “मयूराः स्तनयित्नूनां शब्देन हृषिता मुहुः । केका- यन्ति प्रतिबने सततं वृष्टिसूचकाः । मेघोत्सुकानां मधुरश्चातकानां मनोहरः । श्रूयतामतिमत्तानां वृष्टि- सन्निधिसूचकः । गगने शक्रचापेन कृतं साम्प्रतमा- स्पदम् । धारासारशरैस्तापं छेत्तुं प्रति यथोद्गतः” कालिकापु० १५ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4957-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वृष्टिः, स्त्री, (वृष + क्तिन् ।) मेघाज्जलबिन्दुपत- नम् । तत्पर्य्यायः । वर्षम् २ । इत्यमरः ॥ गोघृतम् ३ परामृतम् ४ वर्षणम् ५ । इति शब्दरत्नावली ॥ तत्कारणं यथा, -- “अमृतादित्रये यत्र भवन्ति सर्व्वखेचराः । तदा वृष्टिः क्रमाज्ज्ञेया धृत्यर्कवसुवासरैः ॥” इति स्वरोदयः ॥ * ॥ अपि च । “ब्रुवन्तु परमार्थञ्च किमिन्द्राद्वृष्टिरेव च । सूर्य्याद्धि जायते तोयं तोयात् शस्यानि शाखिनः ॥ तेभ्योऽन्नानि फलान्येव तेभ्यो जीवन्ति जीविनः । सूर्य्यग्रस्तञ्च नीरञ्च काले तस्मात् समुद्भवः । सूर्य्यो मेघादयः सर्व्वे विधात्रा ते निरूपिताः ॥ यत्राब्दे यो जलधरो गजश्च सागरो मरुत् । शस्याधिपो नृपो मन्त्री विधात्रा ते निरू- पिताः ॥ जलाढकानां शस्यानां तृणानाञ्च निरूपितम् । अब्देऽब्देऽस्त्येव तत् सर्व्वं कल्पे कल्पे युगे युगे ॥ हस्ती समुद्रादादाय करेण जलमीप्सितम् । दद्याद्घनाय तद्दद्याद्वातेन प्रेरितो घनः । स्थाने स्थाने पृथिव्याञ्च काले काले यथोचितम् ॥ ईश्वरेच्छयाविर्भूतं तूर्णं भूतं प्रतिबन्धकम् । भूतं भव्यं भविष्यञ्च महत् क्षुद्रञ्च मध्यमम् । धात्रा निरूपितं कर्म्म केन तात निवार्य्यते ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे २१ अः ॥ आसन्नवृष्टिसूचकानि यथा, -- “मयूराः स्तनयित्नूनां शब्देन हृषिता मुहुः । केकायन्ति प्रतिवने सततं वृष्टिसूचकाः ॥ मेघोत्सुकानां मधुरश्चातकानां मनोहरः । श्रूयतामतिमत्तानां वृष्टिसन्निधिसूचकः ॥ गगने शक्रचापेन कृतं साम्प्रतमास्पदम् । धारासारशरैस्तापं छेत्तुं प्रति यथोद्गतः ॥” इति कालिकापुराणे १५ अध्यायः ॥ * ॥ [] वृष्टिफलं यथा, -- “पतिव्रताया वचनान्नोद्गच्छति दिवाकरः । सूर्य्योदयं विना नैव स्नानदानादिकाः क्रियाः ॥ नाग्नेर्व्विहरणञ्चैव क्रत्वभावश्च लक्ष्यते । नैवाप्यायनमस्माकं विना होमेन जायते ॥ वयमाप्यायिता मर्त्यैर्यज्ञभागैर्यथोदितैः । वृष्ट्यादिनानुगृह्णीमो मर्त्यान् शस्यादिसिद्धये ॥ निष्पादितास्वोषधीषु मर्त्या यज्ञैर्यजन्ति नः । एषां वयं प्रयच्छामः कामान् यज्ञादिपूजिताः ॥ अधो हि वर्षाम वयं मर्त्याश्चोर्द्ध्वप्रवर्षिणः । तोयवर्षेण हि वयं हविर्व्वर्षेण मानवाः ॥ येऽस्माकं न प्रयच्छन्ति नित्या नैमित्तिकीः क्रियाः । क्रतुभागं दुरात्मानः स्वयं येऽश्नन्ति लोलुपाः ॥ विनाशाय वयं तेषां तोयसूर्य्याग्निमारुतैः । क्षितिञ्च संदूषयामः पापानामपकारिणाम् ॥ दुष्टतोयादिदोषेण तेषां दुष्कृ तकारिणाम् । उपसर्गाः प्रवर्त्तन्ते मरणाय सुदारुणाः ॥ ये चास्मान् प्रीणयित्वा तु भुञ्जते शेषमात्मना । तेषां पुण्याद्वयं लोकान् वितरामो महा- त्मनाम् ॥” इति मार्कण्डेयपुराणे पतिव्रतामाहात्म्यनामा- ध्यायः ॥ * ॥ वृष्टिजलगुणाः । “गगनाम्बु त्रिदोषघ्नं गृहीतं यत् सुभाजने । बल्यं रसायणं मेध्यं पात्रापेक्षि च तत्परम् ॥ दिवार्ककिरणैर्जुष्टं स्पृष्टमिन्दुकरैर्निशि । अरूक्षमनभिष्यन्दि तत्तुल्यं गगनाम्बुना ॥ वर्षासु चरन्ति घनैः सहोरगा वियति कीट- लूताश्च । तद्विषजुष्टमपेयं खजलमगस्त्योदयात् पूर्व्वम् ॥ कालेन पक्वं निर्द्दोषमगस्त्येनाविषीकृतम् । हंसोदकमितिख्यातं शारदं विमलं जलम् ॥” इति राजवल्लभः ॥ * ॥ अथ तस्य भेदाः । “पानीयं मुनिभिः प्रोक्तं दिव्यं भौममिति द्विधा । दिव्यं चतुर्व्विधं प्रोक्तं धाराजं करकाभवम् ॥ तौषारञ्च तथा हैमं तेषु धारं गुणाधिकम् ॥” * तत्र धारस्य लक्षणं गुणाश्च । “धाराभिः पतितं तोयं गृहीतं स्फीतवाससा । शिलायां वसुधायां वा धौतायां पतितं च यत् ॥ सौवर्णे राजते ताम्रे स्फाटिके काचनिर्म्मिते । भाजने मृण्मये चापि स्थापितं धारमुच्यते ॥ धारनीरं त्रिदोषघ्नमनिर्देश्यं रसं लघु । सौम्यं रसायनं बल्यं तर्पणं ह्
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वृष्टि" आता है (12)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें