🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:25:30 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वत्स
vatsa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वत्स संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गाय का बच्चा । बछड़ा ।
२. शिशु । बालक । बच्चा ।
३. वत्सर । वर्ष ।
४. कंस का एक अनुचर । वत्सासुर ।
५. इंद्रजौ ।
६. वक्ष । उर । छाती ।
७. एक देश का नाम जो कोशांबी की राजधानी था और जहाँ का राजा उदयन था ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वत्स m. (prob. originally, ‘yearling’, fr. a lost word वतस्) a calf, the young of any animal, offspring, child (voc. वत्स often used as a term of endearment = my dear child, my darling), RV. &c. &c.
a son, boy (see बाल-व्˚)
a year (see त्रि-व्˚)
N. of a descendant of Kaṇva, RV.; PañcavBr.; ŚāṅkhŚr.
of an Āgneya (author of RV. x, 187), Anukr.
of a Kāśyapa, Kathās.
of the step-brother of Maitreya (who passed through fire to prove the falseness of Maitreya's allegation that he was the child of a Śūdra), Mn. viii, 116 (Sch.) of a son of Pratardana, MBh.; Hariv.
of a son of Sena-jit, Hariv.
of a son of Akṣa-mālā, Cat.
of a son of Uru-kṣepa, VP.
of a son of Soma-śarman, Kathās.
of the author of a law-book, Cat.
(with चरकाध्वर्यु-सूत्र-कृत्) of another author, ib.
of a serpent-demon, VP.
N. of a country (whose chief town is Kauśāmbī), Kathās.
Nerium Antidysentericum, L.
the Kutaja tree, L.
pl. the descendants of Vatsa, ĀśvŚr. (cf. Pāṇ. ii, 4, 64, Sch.)
the inhabitants of the country called Vatsa, MBh.; Kathās.
वत्स m. n. the breast, chest, L.
वत्स [cf. वत्सर and ἔτος for ϝέτος; Lat. vetus, vetus-tus, vitulus; Germ. widar, Widder; Eng. wether.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (915,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वत्सः [वद्-स; Uṇ. 3. 62] 1 A calf, the young of an animal; तेनाद्य वत्समिव लोकममुं पुषाण Bh. 2. 46; यं सर्वशैलाः परिकल्प्य वत्सं Ku. 1. 2. --2 A boy, son; in this sense often used in the voc. as a term of endearment and translateable by ‘my dear’, ‘my darling’, ‘my dear child’; अयि वत्स कृतं कृतमतिविनयेन, किमपराद्धं [] वत्सेन U. 6. --3 Offspring or children in general; जीवद्वत्सा ‘one whose children are living’. --4 A year. --5 N. of a country; (its chief town was कौशांबी and ruled over by Udayana), or the inhabitants of that country (pl.). --त्सा 1 A female calf. --2 A little girl; वत्से सीते ‘dear Sītā’ &c. --त्सं The breast. --Comp. --अक्षी a kind of cucumber. --अदनः a wolf. --ईशः, --राजः a king of the Vatsas; लोके हारि च वत्सराजचरितं नाट्ये च दक्षा वयं Nāg. 1. --काम a. fond of children. --(मा) a cow longing for her calf. --तंत्री a rope for tying calves. --दंतः a kind of arrow --नाभः {1} N. of a tree. {2} a kind of very strong poison. --पत्तनं N. of the town Kauśāmbī. --पालः ‘a keeper of calves’, N. of Kṛṣṇa or Balarāma. --बंधा a cow longing for her calf. --शाला a cow-shed.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0941-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वत्स न० वस--स । १ वक्षःस्थले अमरः । २ गवादिशिशौ द्वि- व० । ३ वत्सरे पु० अमरः । ४ चन्द्रवंशे राजभेदे च पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4844,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वत्सं, क्ली, (वदतीति । वद् व्यक्तायां वाचि + “वृतॄवदिहनिकमिकषिभ्यः सः ।” उणा० ३ । ६२ । इति सः ।) वक्षः । इत्यमरः ॥
वत्सः, पुं, (वदतीति । वद् + “वृतॄवदिहनिकमि- कषिभ्यः सः ।” उणा० ३ । ६२ । इति सः ।) वर्षः । गोशिशुः । वाछुर इति भाषा । तत्- पर्य्यायः । शकृत्करिः २ तर्णकः ३ । इति वैश्य- वर्गे नानार्थे चामरः ॥ दोग्धा ४ दोषकः ५ दोषः ६ । इति शब्दरत्नावली ॥ रौहिणेयः ७ बाहुलेयः ८ तन्तुभः ९ । सद्योजातस्य तस्य पर्य्यायः । तर्णकः १ तर्णभः २ तन्तुभः ३ कचः ४ । इति जटाधरः ॥ पुत्त्रादिः । इति मेदिनी । से, ११ ॥ वाछा इति भाषा । (यथा, भागवते । ४ । ८ । ११ । “न वत्स ! नृपतेर्धिष्णं भवानारोढुमर्हति । न गृहीतो मया यत् त्वं कुक्षावपि नृपात्मज ! ॥” दिवोदासपुत्त्रः । द्युमानित्यादीन्यस्य नामा- न्तराणि । यथा, भागवते । ९ । १७ । ५ -- ६ । “तत्पुत्त्रः केतुमालस्य यज्ञे भीमरथस्ततः । दिवोदासो द्युमांस्तस्मात् प्रतर्द्दन इति स्मृतः ॥ स एव शक्रजित् वत्स ऋतध्वज इतीरितः । तथा कुवलयाश्वेति प्रोक्तोऽलर्कादयस्ततः ॥” देशभेदः । यथा, कथासरित्सागरे । ९ । ४ । “अस्ति वत्स इति ख्यातो देशो दर्पोपशान्तये । स्वर्गस्य निर्म्मितो धात्रा प्रतिमल्ल इव क्षितौ ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-256-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वत्स" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें