🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:34:47 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वत्सक
vatsaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कुड़ा (कुटज) के नाम (2.4.66) कुटज · शक्र · गिरिमल्लिका
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वत्सक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पुष्प कसीस ।
२. कुटज ।
३. इंद्रजौ ।
४. निर्गुंडी ।
४. छोटा बछड़ा (को॰) ।
५. शिशु । बच्चा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वत्सक m. (ifc. f(आ). ) a little calf, any calf or young animal, Mn.; BhP.; Hcat. (in voc. as a term of endearment; cf. वत्स)
Wrightia Antidysenterica, L.
N. of an Asura, BhP.
of a son of Sūra, ib.
वत्सक n. green or black sulphate of iron, L.
the seed of Wrightia Antidysenterica (also -बिज), L.
वत्सक n. = वत्सनाभ n., Vāstuv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (916,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वत्सकः 1 A little calf, calf in general. --2 A child. --3 N. of a plant (कुटज). --कं Green or black sulphate of iron.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0941-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वत्सक न० वत्स इव इदार्थे कन् । १ पुष्पकासीसे राजनि० २ कुटजे अमरः । ३ इन्द्रयवे च राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4844,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वत्सकं, क्ली, (वत्स + संज्ञायां इवार्थे वा कन् ।) पुष्पकासीसम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ (विव- रणमस्य पुष्पकासीसशब्दे ज्ञातव्यम् ॥)
वत्सकः, पुं, (वत्म + कन् ।) कुटजः । इत्यमरः ॥ (अस्य पर्य्यायो यथा, -- “वृक्षकः शक्रपर्य्यायो वत्सको गिरिमल्लिका । कुटजस्तत्फलञ्चेन्द्रयवश्चापि कलिङ्गकः ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥ तथान्यः पर्य्यायः । “कुटजः कूटजः कौटो वत्सको गिरिमल्लिका । कालिङ्गः शक्रशाखी च मल्लिकापुष्प इत्यपि ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) इन्द्रयवः । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-256-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वत्सक" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें