🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:23:08 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वत्सक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वत्सक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वत्सक

अर्थ: नन्हा बछड़ा, बछड़ा

संस्कृत: कुटजः · पर्याय: कुटज, शक्र, गिरिमल्लिका

व्युत्पत्ति: वत्स + कन् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वत्सक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. वत्सक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वत्सक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावत्सकःवत्सकौवत्सकाः
द्वितीयावत्सकम्वत्सकौवत्सकान्
तृतीयावत्सकेनवत्सकाभ्याम्वत्सकैः
चतुर्थीवत्सकायवत्सकाभ्याम्वत्सकेभ्यः
पञ्चमीवत्सकात् / वत्सकाद्वत्सकाभ्याम्वत्सकेभ्यः
षष्ठीवत्सकस्यवत्सकयोःवत्सकानाम्
सप्तमीवत्सकेवत्सकयोःवत्सकेषु
सम्बोधनहे वत्सकहे वत्सकौहे वत्सकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वत्सक
वत्सक
vatsaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कुड़ा (कुटज) के नाम (2.4.66) कुटज · शक्र · गिरिमल्लिका
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वत्सक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पुष्प कसीस ।
२. कुटज ।
३. इंद्रजौ ।
४. निर्गुंडी ।
४. छोटा बछड़ा (को॰) ।
५. शिशु । बच्चा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वत्सक m. (ifc. f(आ). ) a little calf, any calf or young animal, Mn.; BhP.; Hcat. (in voc. as a term of endearment; cf. वत्स)
Wrightia Antidysenterica, L.
N. of an Asura, BhP.
of a son of Sūra, ib.
वत्सक n. green or black sulphate of iron, L.
the seed of Wrightia Antidysenterica (also -बिज), L.
वत्सक n. = वत्सनाभ n., Vāstuv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (916,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वत्सकः 1 A little calf, calf in general. --2 A child. --3 N. of a plant (कुटज). --कं Green or black sulphate of iron.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0941-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वत्सक न० वत्स इव इदार्थे कन् । १ पुष्पकासीसे राजनि० २ कुटजे अमरः । ३ इन्द्रयवे च राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4844,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वत्सकं, क्ली, (वत्स + संज्ञायां इवार्थे वा कन् ।) पुष्पकासीसम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ (विव- रणमस्य पुष्पकासीसशब्दे ज्ञातव्यम् ॥)
वत्सकः, पुं, (वत्म + कन् ।) कुटजः । इत्यमरः ॥ (अस्य पर्य्यायो यथा, -- “वृक्षकः शक्रपर्य्यायो वत्सको गिरिमल्लिका । कुटजस्तत्फलञ्चेन्द्रयवश्चापि कलिङ्गकः ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥ तथान्यः पर्य्यायः । “कुटजः कूटजः कौटो वत्सको गिरिमल्लिका । कालिङ्गः शक्रशाखी च मल्लिकापुष्प इत्यपि ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) इन्द्रयवः । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-256-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वत्सक" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वत्सकवत्सक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वत्सक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वत्सक 📚 ➤ नन्हा बछड़ा, बछड़ा
संस्कृत: कुटजः · पर्याय: कुटज, शक्र, गिरिमल्लिका

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वत्सक 📚पुष्प कसीस🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वत्सक
कुड़ा (कुटज) के नाम (२.४.६६) — कुटज, शक्र, गिरिमल्लिका

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • वत्सक: वत्स + कन् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें