🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:43:42 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वत्स

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वत्स

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वत्स

अर्थ: बछड़ा, किसी जानवर का बच्चा

संस्कृत: वृषभवत्सः, सद्योजातवृषभवत्सः, वर्षम्, उरस् · पर्याय: उरस्, वक्षस्

व्युत्पत्ति: वद् + सः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वत्स (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. वत्स (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वत्स (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावत्सःवत्सौवत्साः
द्वितीयावत्सम्वत्सौवत्सान्
तृतीयावत्सेनवत्साभ्याम्वत्सैः
चतुर्थीवत्सायवत्साभ्याम्वत्सेभ्यः
पञ्चमीवत्सात् / वत्साद्वत्साभ्याम्वत्सेभ्यः
षष्ठीवत्सस्यवत्सयोःवत्सानाम्
सप्तमीवत्सेवत्सयोःवत्सेषु
सम्बोधनहे वत्सहे वत्सौहे वत्साः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वत्स
वत्स
vatsa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वत्स संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गाय का बच्चा । बछड़ा ।
२. शिशु । बालक । बच्चा ।
३. वत्सर । वर्ष ।
४. कंस का एक अनुचर । वत्सासुर ।
५. इंद्रजौ ।
६. वक्ष । उर । छाती ।
७. एक देश का नाम जो कोशांबी की राजधानी था और जहाँ का राजा उदयन था ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वत्स m. (prob. originally, ‘yearling’, fr. a lost word वतस्) a calf, the young of any animal, offspring, child (voc. वत्स often used as a term of endearment = my dear child, my darling), RV. &c. &c.
a son, boy (see बाल-व्˚)
a year (see त्रि-व्˚)
N. of a descendant of Kaṇva, RV.; PañcavBr.; ŚāṅkhŚr.
of an Āgneya (author of RV. x, 187), Anukr.
of a Kāśyapa, Kathās.
of the step-brother of Maitreya (who passed through fire to prove the falseness of Maitreya's allegation that he was the child of a Śūdra), Mn. viii, 116 (Sch.) of a son of Pratardana, MBh.; Hariv.
of a son of Sena-jit, Hariv.
of a son of Akṣa-mālā, Cat.
of a son of Uru-kṣepa, VP.
of a son of Soma-śarman, Kathās.
of the author of a law-book, Cat.
(with चरकाध्वर्यु-सूत्र-कृत्) of another author, ib.
of a serpent-demon, VP.
N. of a country (whose chief town is Kauśāmbī), Kathās.
Nerium Antidysentericum, L.
the Kutaja tree, L.
pl. the descendants of Vatsa, ĀśvŚr. (cf. Pāṇ. ii, 4, 64, Sch.)
the inhabitants of the country called Vatsa, MBh.; Kathās.
वत्स m. n. the breast, chest, L.
वत्स [cf. वत्सर and ἔτος for ϝέτος; Lat. vetus, vetus-tus, vitulus; Germ. widar, Widder; Eng. wether.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (915,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वत्सः [वद्-स; Uṇ. 3. 62] 1 A calf, the young of an animal; तेनाद्य वत्समिव लोकममुं पुषाण Bh. 2. 46; यं सर्वशैलाः परिकल्प्य वत्सं Ku. 1. 2. --2 A boy, son; in this sense often used in the voc. as a term of endearment and translateable by ‘my dear’, ‘my darling’, ‘my dear child’; अयि वत्स कृतं कृतमतिविनयेन, किमपराद्धं [] वत्सेन U. 6. --3 Offspring or children in general; जीवद्वत्सा ‘one whose children are living’. --4 A year. --5 N. of a country; (its chief town was कौशांबी and ruled over by Udayana), or the inhabitants of that country (pl.). --त्सा 1 A female calf. --2 A little girl; वत्से सीते ‘dear Sītā’ &c. --त्सं The breast. --Comp. --अक्षी a kind of cucumber. --अदनः a wolf. --ईशः, --राजः a king of the Vatsas; लोके हारि च वत्सराजचरितं नाट्ये च दक्षा वयं Nāg. 1. --काम a. fond of children. --(मा) a cow longing for her calf. --तंत्री a rope for tying calves. --दंतः a kind of arrow --नाभः {1} N. of a tree. {2} a kind of very strong poison. --पत्तनं N. of the town Kauśāmbī. --पालः ‘a keeper of calves’, N. of Kṛṣṇa or Balarāma. --बंधा a cow longing for her calf. --शाला a cow-shed.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0941-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वत्स न० वस--स । १ वक्षःस्थले अमरः । २ गवादिशिशौ द्वि- व० । ३ वत्सरे पु० अमरः । ४ चन्द्रवंशे राजभेदे च पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4844,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वत्सं, क्ली, (वदतीति । वद् व्यक्तायां वाचि + “वृतॄवदिहनिकमिकषिभ्यः सः ।” उणा० ३ । ६२ । इति सः ।) वक्षः । इत्यमरः ॥
वत्सः, पुं, (वदतीति । वद् + “वृतॄवदिहनिकमि- कषिभ्यः सः ।” उणा० ३ । ६२ । इति सः ।) वर्षः । गोशिशुः । वाछुर इति भाषा । तत्- पर्य्यायः । शकृत्करिः २ तर्णकः ३ । इति वैश्य- वर्गे नानार्थे चामरः ॥ दोग्धा ४ दोषकः ५ दोषः ६ । इति शब्दरत्नावली ॥ रौहिणेयः ७ बाहुलेयः ८ तन्तुभः ९ । सद्योजातस्य तस्य पर्य्यायः । तर्णकः १ तर्णभः २ तन्तुभः ३ कचः ४ । इति जटाधरः ॥ पुत्त्रादिः । इति मेदिनी । से, ११ ॥ वाछा इति भाषा । (यथा, भागवते । ४ । ८ । ११ । “न वत्स ! नृपतेर्धिष्णं भवानारोढुमर्हति । न गृहीतो मया यत् त्वं कुक्षावपि नृपात्मज ! ॥” दिवोदासपुत्त्रः । द्युमानित्यादीन्यस्य नामा- न्तराणि । यथा, भागवते । ९ । १७ । ५ -- ६ । “तत्पुत्त्रः केतुमालस्य यज्ञे भीमरथस्ततः । दिवोदासो द्युमांस्तस्मात् प्रतर्द्दन इति स्मृतः ॥ स एव शक्रजित् वत्स ऋतध्वज इतीरितः । तथा कुवलयाश्वेति प्रोक्तोऽलर्कादयस्ततः ॥” देशभेदः । यथा, कथासरित्सागरे । ९ । ४ । “अस्ति वत्स इति ख्यातो देशो दर्पोपशान्तये । स्वर्गस्य निर्म्मितो धात्रा प्रतिमल्ल इव क्षितौ ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-256-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वत्स" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वत्सवत्स (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वत्स (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वत्स 📚 ➤ बछड़ा, किसी जानवर का बच्चा
संस्कृत: वृषभवत्सः, सद्योजातवृषभवत्सः, वर्षम्, उरस् · पर्याय: उरस्, वक्षस्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वत्स 📚गाय का बच्चा । बछड़ा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वत्स
छाती (२.६.७९) — उरस्, वक्षस्
बछड़ा (२.९.६३) — शकृत्करि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें