🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:36:52 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रतिसर
pratisara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रतिसर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सेवक । नौकर ।
२. सेना का पिछला भाग ।
३. ब्याह में पहनने का कंकण ।
४. कंकण नाम का गहना ।
५. जादू का मंत्र ।
६. जख्म का भर आना ।
७. माला ।
८. प्रातःकाल । सबेरा ।
९. रक्षक । देखरेख करनेवाला व्यक्ति (को॰) ।
१०. वह सूत्र जो रक्षा की दृष्टि से मणिबंध या गले में पहना जाता है । रक्षासूत्र [को॰] ।
प्रतिसर वि॰ अनुवर्ती । अस्वतंत्र । पराधीन [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रति-˚सर m. (ifc. f(आ). ) a cord or ribbon used as an amulet worn round the neck or wrist at nuptials &c., AV. &c. &c. (also f(आ). [Var.; Dharmas. 5]; and n. [g. अर्धर्चादि])
a bracelet, Kir.
a line returning into itself, circle, ŚBr.
assailing, an attack (अ-प्र्˚), Hariv.
a wreath, garland, L.
a follower, servant, L.
the rear of an army, L.
dressing or anointing a wound, L.
day-break, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (672,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रतिसर a. Dependent, subject. --रः --रं 1 A cord or ribbon worn round the wrist or neck as an amulet. --2 An ornament. --3 A watch, guard. --रः 1 A servant, follower. --2 A bracelet, marriage-string; स्रस्तोरगप्रतिसरेण करेण पाणिः (अगृह्यत) Ki. 5. 33 (= कौतुकसूत्र); Māl. 5. 18. --3 A garland, wreath. --4 Day-break. [] --5 The rear of an army. --6 A form of incantation. --7 Healing or dressing a wound. --रा 1 A female servant. --2 A thread, fillet.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0743-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रतिसर पु० प्रति + सृ--अच् । १ सैन्यपश्चाद्भागे २ हस्तसूत्रे च त्रिका० । ३ मन्त्रभेदे ४ भाल्ये व्रणशुद्धौ च मेदि० । ६ भूषणे ७ रक्षाबन्धनसूत्रे पु० न० अमरः । ८ नियोज्ये त्रि० मेदि० स्त्रोत्वमपि । “प्रतिसरया तुरगाणां भल्ला- तकशालिकुष्ठसिद्धार्थं कण्ठेषु निबन्धीवात्” वृ० सं० ४३ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4455,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रतिसरः, पु, (प्रतिसरतीति । प्रति + सृ + अच् ।) मन्त्रभेदः । माल्यम् । कङ्कणम् । ब्रणशुद्धिः । चमूपृष्ठम् । इति मेदिनी । रे, २७६ ॥ प्रातः- कालः । इति शब्दमाला ॥
प्रतिसरः, पुं क्ली, (प्रतिसरतीति । प्रति + सृ + अच् ।) मण्डलम् । आरक्षम् । करसूत्रम् । नियोज्ये, त्रि । इति मेदिनी । रे, २७६ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-267-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें