🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:09:19 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जीवक
jīvaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जीवक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. प्राण धारण करनेवाला ।
२. आयुर्वेद के एक प्रसिद्ध आचार्य जो बौद्ध परपंरा के अनुसार ईस्वी पूर्व चौथी या तीसरी शताब्दी में थे ।
३. क्षपणक ।
४. सँपेरा ।
५. सेवक ।
६. ब्याज लेकर जीविका करनेवाला । सूदखोर ।
७. पीतसाल का वृक्ष ।
८. एक जड़ी या पौधा । विशेष—भावप्रकाश के अनुसार यह पोधा हिमालय के शिखरों पर होता है । इसका कद लहसुन के कंद के समान और इसकी पत्तियाँ महीन और सारहीन होती है । इसकी टहनियों में बारीक काँटे होते हैं और दूध निकलता है । यह अष्टवर्ग औषध के अंतर्गत है और इसका कंद मधुर, बलकारक और कामोद्दीपक होता है । ऋषभ और जीवक दोनों एक ही जाति के गुल्म हैं, भेद केवल इतना ही है कि ऋषभ की आकृति बैल की सींग की तरह होती है और जीवक की झाडू की सी । पर्या॰—कूर्चशीर्ष । मधुरक । श्रृंग । ह्नस्वाँग । जीवन । दीर्घायु प्राणद । भृंगाह्व । चिरजीवी । मंगला । आयुष्मान् । बलद ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जीवक mfn. living, alive, Hcar. vii
ifc. (f(इका). ) ‘living’, see चिर-: making a livelihood by (in comp.), MBh. xii f.; Hariv. 4484; Śatr. (cf. अक्षर-)
‘generating’, see पुत्रं-
ifc. (f(आ). ) long living, for whom long life is desired, Pāṇ. iii, 1, 150, Kāś.
जीवक m. a living being, L.
‘living on others’, a servant, L.
an usurer, L.
a beggar, L.
a snake-catcher, L.
a tree, L.
one of the 8 principal drugs called Aṣṭavarga (Terminalia tomentosa, L.; Coccinia grandis, L.), Suśr.; VarBṛS.
N. of Kumāra-bhūta, Divyāv. xix, xxxv
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (423,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जीवक a. [जीव् --णिच् ण्वुल्] 1 Living, making a livelihood by, generating &c. --2 One who lives a long time. --कः 1 A living being. --2 A servant. --3 A Buddhist mendicant, any mendicant who lives by begging. --4 A usurer. --5 A snakecatcher. --6 A tree. --7 A medicinal plant of that name.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0515-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जीवक पु० जीवयति जीव + णिच्--ण्वुल् । १ अष्टवर्गात्वर्गते १ ओषधिभेदे “जीवकर्षभकौ ज्ञेयौ हिमाद्रिशिखरोद्भवौ । रसोनकन्दवत्कन्दौ निःसारौ सूक्ष्मपत्रकौ । जीवकः कूर्चकाकार ऋषभो वृषशृङ्गवत्” तदभावे विदारी- मूलं प्रतिनिधितया देयमिति” । “जीवकर्षभकौ बल्यौ शीतौ शुक्लकफप्रदौ । मधुरौ पित्तदाहार्शःकार्श्य- वातक्षयापहौ” भावप्र० २ पीतसालवृक्षे ३ क्षपणके च पु० । जीव--ण्वुल् । ४ प्राणधारके त्रि० मेदि० । ५ सेवके ६ वृद्ध्याजीविनि त्रि० ७ अहितुण्डिके पु० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3126,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जीवकः, पुं, (जीवयति आरोग्यं करोतीति । जीव + णिच् + ण्वुल् ।) अष्टवर्गान्तर्गतौषधविशेषः । तत्पर्य्यायः । कूर्च्चशीर्षः २ मधुरकः ३ शृङ्गः ४ ह्नस्वाङ्गः ५ । इत्यमरः । २ । ४ । १४२ ॥ जीवनः ६ दीर्घायुः ७ प्राणदः ८ जीव्यः ९ भृङ्गाह्वः १० [] प्रियः ११ चिरञ्जीवी १२ मधुरः १३ मङ्गल्यः १४ कूर्च्चशीर्षकः १५ वृद्धिदः १६ आयुष्मान् १७ जीवदः १८ बलदः १९ । अस्य गुणाः । मधु- रत्वम् । शीतत्वम् । रक्तपित्तानिलार्त्तिक्षय- दाहज्वरनाशित्वम् । शुक्रश्लेष्मविवर्द्धनत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ बलकारित्वम् । कार्श्य- वातनाशित्वम् । तस्य रूपं यथा, -- “जीवकर्षभकौ ज्ञेयौ हिमाद्रिशिखरोद्भवौ । रसोनकन्दवत्कन्दौ निःसारौ सूक्ष्मपत्रकौ ॥ जीवकः कूर्च्चकाकारः ऋषभो वृषशृङ्गवत् । जीवकर्षभकस्थाने विदारीमूलम् ॥” इति भावप्रकाशः ॥ * ॥ प्राणकः । पीतशालः । क्षपणः । इति मेदिनी । के, ९५ ॥
जीवकः, त्रि, (जीवति प्रभुसेवावृत्त्या इति । जीव + ण्वुल् ।) सेवकः । वृद्ध्याशी । जीवी ॥ (यथा, महाभारते । १३ । १४१ । ६६ । “त्रैविद्यो ब्राह्मणो विद्वान् न चाध्ययनजीवकः ॥”) अहितुण्डिकः । इति मेदिनी । के, ९५ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-539-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जीवक" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें