🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:38:54 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शृङ्ग
śṛṅga
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शृङ्ग n. (perhaps connected with शिरस्, शीर्षन्; ifc. f(आ or ई). ) the horn of an animal, a horn used for various purposes (as in drinking, for blowing, drawing blood from the skin &c.), RV. &c. &c.
the tusk of an elephant, R.; Kām.
the top or summit of a mountain, a peak, crag, MBh.; Kāv. &c.
the summit of a building, pinnacle, turret, ib.
any peak or projection or lofty object, elevation, point, end, extremity, AV.; Kum.; Gīt.
a cusp or horn of the moon, R.; Hariv.; VarBṛS.
highest point, acme, height or perfection of anything, Hariv. 6424
the horn as a symbol of self reliance or strength or haughtiness, Ragh.
the rising of desire, excess of love or passion (cf. शृङ्गार), Sāh.
a partic. military array in the form of a horn or crescent, MBh. vi, 2413
a syringe, water-engine, Ragh.; Śiś.
the female breast, BhP.
a lotus, L.
Agallochum, L.
a mark, token, sign, L.
= शशशृङ्ग, ‘hare's horn’, anything impossible or extra ordinary, Kusum.
शृङ्ग m. a kind of medicinal or poisonous plant, L.
N. of a Muni (of whom, in some parts of India, on occasions of drought, earthen images are said to be made and worshipped for rain), MW.
शृङ्ग [cf. Lat. cornu; Goth. háurn; Germ., Eng. horn.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1087,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शृंगं [शॄ-गन् पृषो˚ मुम् थस्वश्च Uṇ. 1. 123] 1 A horn वन्यैरिदानीं महिषैस्तदंभः शृंगाहतं क्रोशति दीर्घिकाणां R. 16. 13; गाहतां महिषां निपानसलिलं शृंगैर्नुहुस्ताडितं Ś. 2. 6. --2 The top or summit of a mountain; अद्रेः शृंगं हरति पवनः किं स्विदित्युन्मुखीभिः Me. 14, 52; Ki. 5. 42; R. 13. 26. --3 The top of a building, turret. --4 Elevation, height. --5 Lordship, sovereignty, supremacy; eminence; शृंगं स दृप्तविनयाधिकृतः परेषामत्युच्छ्रित न ममृषे न तु दीर्घमायुः R. 9. 62 (where the word means a ‘horn’ also). --6 A cusp or horn of the moon. --7 Any peak, point or projection in [] general. --8 A horn (of a buffalo &c.) used for blowing. --9 A syringe; वर्णेदैकः कांचनशृंगमुक्तैः R. 16. 70. --10 Excess of love, rising of desire. --11 A mark, sign. --12 A lotus. --13 A fountain of water. --Comp. --अंतरं space or interval between the horns (of a cow &c.). --उच्चयः a lofty summit. --जः an arrow. --(जं) aloe-wood. --प्रहारिन् a. butting. --प्रियः an epithet of Śiva. --मोहिन् m. the Campaka tree. --वेरं {1} N. of a town on the Ganges near the modern Mirzāpura; U. 1. 21. {2} ginger. --वेरकं ginger.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1053-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शृङ्ग न० शॄ--गन् पृषो० मुम् ह्रस्वश्च । १ पर्वतोपरिभागे सातौ अमरः । २ प्रभुत्वे ३ चिह्ने ४ जलक्रीडार्थयन्त्रभेदे (पिचकारी) ५ पश्वादीनां विषाणे (शिङा) ६ उत्कर्षे च मेदि० । ७ ऊर्ये ८ तीक्ष्णे ९ पद्मे च शब्दर० १० महिष- [] शृङ्गनिर्मितवाद्यभेदे (शिङ्ग) ११ कामोद्रेके सा० द० शृङ्गा- रशब्दे दृश्यम् । १२ कूर्चशीर्षकवृक्षे पु० मेदि० १३ मुनि- भेदे पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5138-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शृङ्गं, क्ली, (शॄहिंसे + “शृणातेर्ह्रस्वश्च ।” उणा० १ । १२५ । इति गन् । धातोर्ह्रस्वत्वँ कित्त्वं नुट् च प्रत्ययस्य ।) पर्व्वतोपरिभागः । तत्प- र्य्यायः । कूटम् २ कूटः ३ शिखरम् ४ । इत्य- मरः ॥ दन्तः ५ प्राग्भारः ६ । इति जटाधरः ॥ शैलाग्रम् ७ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा, रघुः । १३ । २६ । एतद्गिरेर्माल्यवतः पुरस्ता- दाविर्भवत्यम्बरलेखि शृङ्गम् ॥”) सानुः । इति नानार्थे अमरः ॥ प्रभुत्वम् । [] चिह्नम् । क्रीडाजलयन्त्रम् । (यथा रघुः १६ । ७० । “वर्णोदकैः काञ्चनशृङ्गमुक्तै- स्तमायताक्ष्यः प्रणयादसिञ्चन् ॥”) विषाणम् । (यथा, रघुः । १६ । १२ । “वन्यैरिदानीं महिषैस्तदम्भः शृङ्गाहतं क्रोशति दीर्घिकाणाम् ॥”) उत्कर्षः । इति मेदिनी ॥ (यथा, रघुः । ९ । ६२ । “शृङ्गं स दृप्तविनयाधिकृतः परेषा मत्युच्छ्रितं न ममृषे न तु दीर्घमायुः ॥” ऊर्द्ध्वम् । (यथा, कुमारे । ७ । ४० । “विमानशृङ्गाण्यवगाहमानः शशंस देवावसरं सुरेभ्यः ॥”) तीक्ष्णम् । पङ्कजम् । इति शब्दरत्नावली ॥ (कोटिः । यथा, कुमारे । २ । ६४ । “अथ सललितयोषिद् भ्रूलताचारुशृङ्गं रतिवलयपदाङ्के चापमासज्य कण्ठे ॥” स्तनम् । यथा, भागवते । ५ । २ । ११ । “किं सम्भृतं रुचिरयोर्द्विज शृङ्गयोस्ते मध्ये कृशो वहसि तत्र दृशिः श्रिता मे ॥” “स्तनावालक्ष्याह । शृङ्गयोः स्तनयोः किं सम्भृतं किं पूर्णमस्ति मनोहरं किञ्चिदस्ति इत्ये तावत् जानामि ।” इति तट्टीकायां स्वामी ॥ * ॥) महिषादिशृङ्गनिर्म्मितवाद्यविशेषः । शिङ्ग इति भाषा । यथा, -- “क्वचिद्वनाशाय मनो दधद्व्रजात् प्रातः समुत्थाय वयस्यवत्सपान् । प्रबोधयन् शृङ्गरवेण चारुणा विनिर्गतो वत्सपुरःसरो हरिः ॥” इति श्रीभागवते १० स्कन्धे १२ अध्यायः ॥ कामोद्रेकः । यथा, साहित्यदर्पणे । ३ । २१० । “शृङ्गं हि मन्मथोद्भेदस्तदागमनहेतुकः । उत्तमप्रकृतिप्रायो रसः शृङ्गार इष्यते ॥” * ॥ गोशृङ्गभङ्गप्रायश्चित्तं यथा । भवदेवभट्टधृतं यमवचनम् । “अस्थिभङ्गं गवां कृत्वा लाङ्गुलच्छेदनं तथा । पाटने कर्णशृङ्गाणां मासार्द्धन्तु यवान् पिबेत् ॥” अङ्गिराः । “शृङ्गभङ्गेऽस्थिभङ्गे च चर्म्मनिर्म्मोचनेऽपि वा । दशरात्रं चरेद्वज्रं सुस्था सा यदि गौर्भवेत् ॥” भवदेवभट्टहरिनाथोपाध्यायधृतं संवर्त्तवचनम् । “शृङ्गभङ्गेऽस्थिभङ्गे च कटिभङ्गे तथैव च । यदि जीवति षण्मासान् प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥” अत्र षण्मासोत्तरमरणे तद्दोषशमनाय प्राय- श्चित्तं नास्ति तदभ्यन्तरमरणे वधप्रायश्चित्तं भवति । एवञ्च शृङ्गभङ्गादिनिमित्तकपापे पृथक् प्रायश्चित्तं न कर्त्तव्यम् । वधप्रायश्चित्तेनैव गुरुणा प्रसङ्गात्तदपगमसिद्धेः । षण्मासोत्तरन्तु शृङ्गभङ्गादिनिमित्तकपूर्व्वोक्तमासार्द्धयावकपानं प्राजापत्यं वा कर्त्तव्यम् । इति प्रायश्चित्ततत्त्वम् ॥
शृङ्गः, पुं, (शॄ + गन् । उणा० १ । १२५ ।) कूर्च्च- शीर्षकवृक्षः । इति मेदिनी ॥ मुनिभेदः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-133-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें