🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:24:01 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शृङ्ग

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शृङ्ग

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शृङ्ग

अर्थ: पृषो.मुम् ह्रस्वश्च" सींग

संस्कृत: पर्वताग्रः, पर्वतसमभूभागः, प्राधान्यम् · पर्याय: कूट, शिखर

व्युत्पत्ति: शृ + गन्, पृषो.मुम् ह्रस्वश्च

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शृङ्ग (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. शृङ्ग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शृङ्ग (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशृङ्गम्शृङ्गेशृङ्गाणि
द्वितीयाशृङ्गम्शृङ्गेशृङ्गाणि
तृतीयाशृङ्गेणशृङ्गाभ्याम्शृङ्गैः
चतुर्थीशृङ्गायशृङ्गाभ्याम्शृङ्गेभ्यः
पञ्चमीशृङ्गात् / शृङ्गाद्शृङ्गाभ्याम्शृङ्गेभ्यः
षष्ठीशृङ्गस्यशृङ्गयोःशृङ्गाणाम्
सप्तमीशृङ्गेशृङ्गयोःशृङ्गेषु
सम्बोधनहे शृङ्गहे शृङ्गेहे शृङ्गाणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शृङ्ग
शृङ्ग
śṛṅga
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शृङ्ग n. (perhaps connected with शिरस्, शीर्षन्; ifc. f(आ or ई). ) the horn of an animal, a horn used for various purposes (as in drinking, for blowing, drawing blood from the skin &c.), RV. &c. &c.
the tusk of an elephant, R.; Kām.
the top or summit of a mountain, a peak, crag, MBh.; Kāv. &c.
the summit of a building, pinnacle, turret, ib.
any peak or projection or lofty object, elevation, point, end, extremity, AV.; Kum.; Gīt.
a cusp or horn of the moon, R.; Hariv.; VarBṛS.
highest point, acme, height or perfection of anything, Hariv. 6424
the horn as a symbol of self reliance or strength or haughtiness, Ragh.
the rising of desire, excess of love or passion (cf. शृङ्गार), Sāh.
a partic. military array in the form of a horn or crescent, MBh. vi, 2413
a syringe, water-engine, Ragh.; Śiś.
the female breast, BhP.
a lotus, L.
Agallochum, L.
a mark, token, sign, L.
= शशशृङ्ग, ‘hare's horn’, anything impossible or extra ordinary, Kusum.
शृङ्ग m. a kind of medicinal or poisonous plant, L.
N. of a Muni (of whom, in some parts of India, on occasions of drought, earthen images are said to be made and worshipped for rain), MW.
शृङ्ग [cf. Lat. cornu; Goth. háurn; Germ., Eng. horn.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1087,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शृंगं [शॄ-गन् पृषो˚ मुम् थस्वश्च Uṇ. 1. 123] 1 A horn वन्यैरिदानीं महिषैस्तदंभः शृंगाहतं क्रोशति दीर्घिकाणां R. 16. 13; गाहतां महिषां निपानसलिलं शृंगैर्नुहुस्ताडितं Ś. 2. 6. --2 The top or summit of a mountain; अद्रेः शृंगं हरति पवनः किं स्विदित्युन्मुखीभिः Me. 14, 52; Ki. 5. 42; R. 13. 26. --3 The top of a building, turret. --4 Elevation, height. --5 Lordship, sovereignty, supremacy; eminence; शृंगं स दृप्तविनयाधिकृतः परेषामत्युच्छ्रित न ममृषे न तु दीर्घमायुः R. 9. 62 (where the word means a ‘horn’ also). --6 A cusp or horn of the moon. --7 Any peak, point or projection in [] general. --8 A horn (of a buffalo &c.) used for blowing. --9 A syringe; वर्णेदैकः कांचनशृंगमुक्तैः R. 16. 70. --10 Excess of love, rising of desire. --11 A mark, sign. --12 A lotus. --13 A fountain of water. --Comp. --अंतरं space or interval between the horns (of a cow &c.). --उच्चयः a lofty summit. --जः an arrow. --(जं) aloe-wood. --प्रहारिन् a. butting. --प्रियः an epithet of Śiva. --मोहिन् m. the Campaka tree. --वेरं {1} N. of a town on the Ganges near the modern Mirzāpura; U. 1. 21. {2} ginger. --वेरकं ginger.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1053-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शृङ्ग न० शॄ--गन् पृषो० मुम् ह्रस्वश्च । १ पर्वतोपरिभागे सातौ अमरः । २ प्रभुत्वे ३ चिह्ने ४ जलक्रीडार्थयन्त्रभेदे (पिचकारी) ५ पश्वादीनां विषाणे (शिङा) ६ उत्कर्षे च मेदि० । ७ ऊर्ये ८ तीक्ष्णे ९ पद्मे च शब्दर० १० महिष- [] शृङ्गनिर्मितवाद्यभेदे (शिङ्ग) ११ कामोद्रेके सा० द० शृङ्गा- रशब्दे दृश्यम् । १२ कूर्चशीर्षकवृक्षे पु० मेदि० १३ मुनि- भेदे पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5138-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शृङ्गं, क्ली, (शॄहिंसे + “शृणातेर्ह्रस्वश्च ।” उणा० १ । १२५ । इति गन् । धातोर्ह्रस्वत्वँ कित्त्वं नुट् च प्रत्ययस्य ।) पर्व्वतोपरिभागः । तत्प- र्य्यायः । कूटम् २ कूटः ३ शिखरम् ४ । इत्य- मरः ॥ दन्तः ५ प्राग्भारः ६ । इति जटाधरः ॥ शैलाग्रम् ७ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा, रघुः । १३ । २६ । एतद्गिरेर्माल्यवतः पुरस्ता- दाविर्भवत्यम्बरलेखि शृङ्गम् ॥”) सानुः । इति नानार्थे अमरः ॥ प्रभुत्वम् । [] चिह्नम् । क्रीडाजलयन्त्रम् । (यथा रघुः १६ । ७० । “वर्णोदकैः काञ्चनशृङ्गमुक्तै- स्तमायताक्ष्यः प्रणयादसिञ्चन् ॥”) विषाणम् । (यथा, रघुः । १६ । १२ । “वन्यैरिदानीं महिषैस्तदम्भः शृङ्गाहतं क्रोशति दीर्घिकाणाम् ॥”) उत्कर्षः । इति मेदिनी ॥ (यथा, रघुः । ९ । ६२ । “शृङ्गं स दृप्तविनयाधिकृतः परेषा मत्युच्छ्रितं न ममृषे न तु दीर्घमायुः ॥” ऊर्द्ध्वम् । (यथा, कुमारे । ७ । ४० । “विमानशृङ्गाण्यवगाहमानः शशंस देवावसरं सुरेभ्यः ॥”) तीक्ष्णम् । पङ्कजम् । इति शब्दरत्नावली ॥ (कोटिः । यथा, कुमारे । २ । ६४ । “अथ सललितयोषिद् भ्रूलताचारुशृङ्गं रतिवलयपदाङ्के चापमासज्य कण्ठे ॥” स्तनम् । यथा, भागवते । ५ । २ । ११ । “किं सम्भृतं रुचिरयोर्द्विज शृङ्गयोस्ते मध्ये कृशो वहसि तत्र दृशिः श्रिता मे ॥” “स्तनावालक्ष्याह । शृङ्गयोः स्तनयोः किं सम्भृतं किं पूर्णमस्ति मनोहरं किञ्चिदस्ति इत्ये तावत् जानामि ।” इति तट्टीकायां स्वामी ॥ * ॥) महिषादिशृङ्गनिर्म्मितवाद्यविशेषः । शिङ्ग इति भाषा । यथा, -- “क्वचिद्वनाशाय मनो दधद्व्रजात् प्रातः समुत्थाय वयस्यवत्सपान् । प्रबोधयन् शृङ्गरवेण चारुणा विनिर्गतो वत्सपुरःसरो हरिः ॥” इति श्रीभागवते १० स्कन्धे १२ अध्यायः ॥ कामोद्रेकः । यथा, साहित्यदर्पणे । ३ । २१० । “शृङ्गं हि मन्मथोद्भेदस्तदागमनहेतुकः । उत्तमप्रकृतिप्रायो रसः शृङ्गार इष्यते ॥” * ॥ गोशृङ्गभङ्गप्रायश्चित्तं यथा । भवदेवभट्टधृतं यमवचनम् । “अस्थिभङ्गं गवां कृत्वा लाङ्गुलच्छेदनं तथा । पाटने कर्णशृङ्गाणां मासार्द्धन्तु यवान् पिबेत् ॥” अङ्गिराः । “शृङ्गभङ्गेऽस्थिभङ्गे च चर्म्मनिर्म्मोचनेऽपि वा । दशरात्रं चरेद्वज्रं सुस्था सा यदि गौर्भवेत् ॥” भवदेवभट्टहरिनाथोपाध्यायधृतं संवर्त्तवचनम् । “शृङ्गभङ्गेऽस्थिभङ्गे च कटिभङ्गे तथैव च । यदि जीवति षण्मासान् प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥” अत्र षण्मासोत्तरमरणे तद्दोषशमनाय प्राय- श्चित्तं नास्ति तदभ्यन्तरमरणे वधप्रायश्चित्तं भवति । एवञ्च शृङ्गभङ्गादिनिमित्तकपापे पृथक् प्रायश्चित्तं न कर्त्तव्यम् । वधप्रायश्चित्तेनैव गुरुणा प्रसङ्गात्तदपगमसिद्धेः । षण्मासोत्तरन्तु शृङ्गभङ्गादिनिमित्तकपूर्व्वोक्तमासार्द्धयावकपानं प्राजापत्यं वा कर्त्तव्यम् । इति प्रायश्चित्ततत्त्वम् ॥
शृङ्गः, पुं, (शॄ + गन् । उणा० १ । १२५ ।) कूर्च्च- शीर्षकवृक्षः । इति मेदिनी ॥ मुनिभेदः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-133-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शृङ्गशृङ्ग (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: शृङ्ग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शृङ्ग 📚 ➤ पृषो.मुम् ह्रस्वश्च" सींग
संस्कृत: पर्वताग्रः, पर्वतसमभूभागः, प्राधान्यम् · पर्याय: कूट, शिखर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शृङ्ग 📚n. (perhaps connected with शिरस्, शीर्षन्; ifc. f(आ or ई). ) the horn …🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें