🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:28:01 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शृङ्गाट
śṛṅgāṭa
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शृङ्गाट m. Trapa Bispinosa (also f(ई). ), Suśr.
Asteracantha or Barleria Longifolia, L.
an instrument shaped like the thorny fruit of Barl˚ Long˚, L.
N. of a mountain in Kāmākhyā, KālP.
शृङ्गाट m. n. a triangle or a triangular place, Kām.
(in astron.) a partic. configuration of the planets, VarBṛS.
(in anat.) N. of partic. junctions of veins or blood-vessels (in nose, ear, eye, or tongue), Car.
शृङ्गाट n. the triangular nut of Trapa Bispinosa, Suśr.
a place where three (or four) roads meet, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1087,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शृंगाटः 1 N. of a mountain. --2 N. of a plant. --टं A place where four roads meet.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1053-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शृङ्गाट पु० शृङ्गं प्राधान्यमटति अट--अण् । १ उत्तरस्थ पर्वतभेदे २ चतुष्पथे ३ जलकण्टकिवृक्षे च ४ तत्फले न० । “शृङ्गाटकं हिमं स्वादु गुरु वृव्यं कषायकम् । ग्राहि शुक्रानिलश्लेष्मप्रदं पित्तास्रदाहनम्” भावप्र० । स्वार्थे क । तत्र, चतुष्पथे अलङ्कारोक्ते बन्धभेदरूपे शब्दालङ्कारे च । स च पर्वतः कामाख्यादेशस्थः यथोक्तं कालिकापु० ८२ अ० यथा “द्वीववत्याः पूर्वतस्तु शृङ्गाटो नाम पर्वतः । तत्र भ- र्गस्य देवस्य लिङ्गमेकं प्रतिष्ठितम् । सरित्तु सिद्धा त्रि- स्तोता दक्षिणोदधिगामिनी । शृङ्गाटकस्य सततं स्वतन्ती ग्राव्णि पाततः । दक्षिणं सागरं याति भर्गस्य प्रिय- कारिणी । पक्वमांसभेदे तत्माकविधिर्यथा “शुष्कभासं तनूकृत्य कर्त्तितं स्वेदितं जले । लवङ्गं हिङ्गुसहित लवणार्द्रकसंयुतम् । एलाजीरकधम्याकनिम्बूरससम- [] न्वितम् । वृते सगन्धे तद्भ्रष्टं पूरणं प्रोच्यते बुधैः । शृङ्गाटकं समितया कृतं पूरणपूरितम् । पुनः सर्पिषि संभृष्टं मांसं शृङ्गाटकं वदेत् । मांसं शृङ्गाटकं रुच्यं वृंहणं बलकृत् गुरु । वातपित्तहरं वृष्यं कफर्घ्न वीर्य्य- बर्द्धनम्” भावप्र० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5138-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शृङ्गाटं, क्ली, (शृङ्गमुत्कर्षं अटतीति । अट् + अच् ।) चतुष्पथम् । इति हेमचन्द्रः धरणिश्च ॥
शृङ्गाटः, पुं, (शृङ्गवत् कण्टकं अटतीति । अट् + अच् ।) जलकण्टकः । इति भूरि- प्रयोगत्रिकाण्डशेषौ ॥ स्वादुकण्टकः । इति शब्द रत्नावली ॥ कामाख्यादेशस्थपर्व्वतः । यथा, -- “दीपवत्याः पूर्व्वतस्तु शृङ्गाटो नाम पर्व्वतः । तत्र भर्गस्य देवस्य लिङ्गमेकं प्रतिष्ठितम् ॥ सरित्तु सिद्धा त्रिस्रोता दक्षिणोदधिगामिनी । शृङ्गाटकस्य सततं स्वनन्ती ग्राव्लिपादतः । दक्षिणं सागरं याति भर्गस्य प्रियकारिणी ॥ सलिले यो नरः स्नाति तिस्रोतायां नरोत्तमः । शृङ्गाटकं समारुह्य पूजयेल्लिङ्गशङ्करम् ॥ स दीप्तकायः शुद्धात्मा प्राप्य कामानिहातुलान् । अन्ते भर्गगृहं याति ततो मोक्षमवाप्नु यात् ॥” इति कालिकापुराणे ८२ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-134-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें