🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:58:12 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पद्य
padya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
श्लोक (3.3.2) यश
छन्दस् (3.3.247) इच्छा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पद्य १ वि॰ [सं॰]
१. पद या पैर संबंधी । जिसका संबंध पैरों सें हो
२. जिसमें कविता के पद या चरण हों ।
पद्य २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पिंगल के नियमों के अनुसार नियमित मात्रा वा वर्ण का चार चरणोंवाला छंद । कविता । गद्य का उलटा ।
२. शुद्र, जिनकी उत्पत्ति ब्रह्मा के चरणों से मानी जाती है ।
३. शठता ।
४. नातिशुष्क कर्दम । कीचड़ जो एकदम सूखा न हो (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पद्य mf(आ)n. (fr. 3. पद् and पद) relating or belonging to a foot, RV.; Kāṭh.
hurting or coming in contact with the feet, Pāṇ. iv, 4, 83; vi, 3, 53. Sch.
marked with footsteps, ib. iv, 4, 87, Sch.
measuring a Pada in length or breadth, KātyŚr. (also in comp. with numerals; cf. अर्ध-, दश-)
consisting of Padas or parts of verses, Br.; ĀśvGṛ.; RPrāt.
consisting of one Pada, KātyŚr., Sch.
forming the end, final, APrāt.
पद्य m. a Śūdra, L. (cf. पज्-ज)
a part of a word, verbal element, RPrāt.
पद्य n. a verse, metre, poetry (opp. to गद्य, prose), Vām.; Kāvyād.; Sāh. &c.
N. of sev. hymns.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (584,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पद्य a. 1 Consisting of Padas or lines. --2 Measuring a pada. --3 Belonging to the foot. --4 Marked with footsteps. --5 Belonging to a word. --6 Final. --द्यः 1 A Śūdra. --2 A part of a word. --द्या 1 A footpath, path, way. --2 Sugar. --द्यं 1 A stanza or verse (consisting of four lines); मदीयपद्यरत्नानां मंजूषैषा मया [] कृता Bv. 4. 45; पद्यं चतुष्पदी तच्च वृत्तं जातिरिति द्विधा Cand. M. 2. --2 Praise, panegyric (स्तुति).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0665-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पद्य न० पदं चरणमर्हति पद + यत् । कविकृते चतुश्चरणा- त्मके “पद्यं चतुष्पदी तच्च वृत्तं जातिरिति द्विधा” इत्युक्ते १ वाक्यभेदे २ पदव्यां स्त्री । पद्भ्यां जातः यत् । ४ शूद्रे पु० “पद्भ्यां शूद्रो अजायत” यजु० ३१ । ११ पदं विध्यति यत् । ५ शर्करायां स्त्री । पदमस्मिन् दृश्यते यत् । ५ नातिशुष्के कर्दमे सि० कौ० । ६ स्तुतौ विश्वः ७ पथि स्त्री अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4230,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पद्यं, क्ली, (पदं चरणमर्हतीति । पद + यत् ।) कविकृतिः । श्लोकः । इत्यमरः । ३ । ५ । ३१ ॥ तस्य लक्षणं यथा, छन्दोमञ्जर्य्याम् । “पद्यं चतुष्पदी तच्च वृत्तं जातिरिति द्बिधा । वृत्तमक्षरसंख्यातं जातिर्मात्राकृता भवेत् ॥” (तत्तु अन्वयगतिवशात् मुक्तकयुग्मकसन्दानितक- कलापककुलकभेदात् पञ्चविधम् । यदुक्तं साहित्य- दर्पणे । ६ । २८७ । “छन्दोबद्धपदं पद्यं तेनैकेन च मुक्तकम् । द्बाभ्यान्तु युग्मकं सन्दानितकं त्रिभिरिष्यते ॥ कलापकं चतुर्भिश्च पञ्चभिः कुलकं मतम् ॥” “तदूर्द्ध्वं कुलकं स्मृतम् ।” इति क्वचित् पाठः ॥) शाठ्यम् । इति जटाधरः ॥ (“पदमस्मिन् दृश्यम् ।” ४ । ४ । ८७ । इति यत् । नाति- शुष्ककर्द्दमः । इति सिद्धान्तकौमुदी ॥)
पद्यः, पुं, (पद्भ्यां जातः । पद + यत् ।) शूद्रः । इति मेदिनी ॥ (यदुक्तं यजुषि । [] “ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत् बाहू राजन्यः कृतः । ऊरूतदस्य यद् वैश्यः पद्भ्यां शूद्रोव्यजायत ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-045-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पद्य" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें