🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:41:06 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गोल
gola
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गोल १ वि॰ [सं॰] जिसका घेरा या परिधि वृत्ताकार हो । चक्र के आकार का । वृत्ताकार । जैसे,—पहिया, अँगूठी, सिक्का इत्यादि । ऐसे धनात्मक आकार का जिसके पृष्ठ का प्रत्येक विंदु उसके भीतर के मध्य विंदु से समान अंतर पर हो । सर्ववर्तुल । अंडाकार । गेंद, नीबू, बेल आदि के आकार का । यौ॰—गोल गोल = (१) स्थूल रूप से । मोटे हिसाब से । (२) अस्पष्ट रूप से । साफ साफ महीं । जैसे,—यों ही गोल गोल समझाकर लह चला गया; साफ खुला नहीं । गोल बात = अस्पष्ट बात । ऐसी बात जिससे अर्थ का कुछ आभास मिले पर वह स्पष्ट न हो । गोलमगोल = दे॰ 'गोल गोल' । गो ल मटोल = (१) दे॰ 'गोल गोल' । (२) मोटा और ढिंगना । नाटा और मोटा । गुलगुथना । (३) ऊँचाई के हिसाब से जिसकी चौड़ाई बहुत अधिक हो गोल । मोल = दे॰ 'गोल गोल' । मुहा॰—गोल होना = (१) चुप हो रहना । मौन हो जाना । (२) गायब होना । बिना जानकारी कराए चल देना ।
गोल २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मंडलाकार क्षेत्र । वृत्त ।
२. गोलाकार पिंड । गोला । सर्ववर्तुल पिंड । वटक ।
३. गोला यंत्र ।
४. विधवा का जारज पुत्र ।
५. मुर नाम की ओषधि ।
६. मदन नाम का वृक्ष । मैनफल का पेड़ ।
७. एक देश का नाम जिसके अंतर्गत योरप का बहुत सा भाग विशेषतः उत्तरी इटली और फ्रांस, बेलजियम आदि थे । विशेष—यह शब्द रोमन भाषा या लैटिन से हेमचंद्र के परिशिष्ट पर्वण में आया है ।
८. मिट्टी की गोल घड़ा ।
गोल ३ संज्ञा पुं॰ [फ़ा॰ गोल । सं॰ गोल(= मंडल)] मंडली । झुंड । समूह । मुहा॰—गोल बाँधना = मंडली या झुंड बनाना ।
गोल ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰ गोल (योग)] गड़बड़ । गोलमाल । उपद्रव । खलबली । हलचल । यौ॰—गोलमाल । मुहा॰—गोल पारना या डालना = गड़बड़ मचाना । हलचल मचाना । उ॰—ऊधो सुनत तिहारो बोल । ल्याओ हरि कुशलात धन्य तुम घर घर पारयो गोल ।—सूर (शब्द॰) ।
गोल ५ संज्ञा पुं॰ [अं॰]
१. हाकी, फुटबाल आदि खेलों में वह स्थान जहाँ गेंद पहुँचा देने से विरोधी पक्ष की जीत हो जाती है ।
२. उक्त प्रकार से होनेवाली जीत । क्रि॰ प्र॰—करना ।—बनाना ।—मारना ।—होना । यौ॰—गोलकीपर—गोल बचाने के लिये नियुक्त खिलाड़ी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गोल m. (= गुड) ‘a ball’, see -क्रीडा
globe (as the celestial globe or as the globe of the sun or of the earth), Sūryas.; Sūryapr.; BhP. &c.
a hemisphere (of the earth), Sūryas.
= -यन्त्र, Gol. xi, 2
Vangueria spinosa, L.
myrrh, L.
a widow's bastard, Yājñ. i, 222; VarP.; Śūdradh.
the conjunction of all the planets in one sign, Laghuj. x, 11
N. of a country, Romakas. (cf. गोल्ल)
of a son of Ākrīḍa, Hariv. (कोल ed. Calc.)
गोल nf. a circle, sphere (मण्डल), L.
गोल n. a large globular water-jar, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (368,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गोलः, --ला, --लं [गुड् अच् डस्य लः] 1 {1} A ball, globe; Māl. 7. 1. --2 The celestial or terrestrial globe. --3 A circle. --4 A sphere, anything round or globular. --लः 1 A widow's bastard; cf. कुंड. --2 The conjunction of several planets or the presence of several in one sign. --3 Myrrh. --ला 1 A wooden ball with which children play. --2 A large globular water-jar. --3 Red arsenic. --4 Ink. --5 A woman's female friend. --6 N. of Durgā. --7 N. of the river Godāvarī. --Comp. --अध्यायः N. of an astronomical work by Bhāskarācārya. --यंत्रं a kind of astronomical instrument.
गोलः, --ला, --लं [गुड् अच् डस्य लः] 1 {1} A ball, globe; Māl. 7. 1. --2 The celestial or terrestrial globe. --3 A circle. --4 A sphere, anything round or globular. --लः 1 A widow's bastard; cf. कुंड. --2 The conjunction of several planets or the presence of several in one sign. --3 Myrrh. --ला 1 A wooden ball with which children play. --2 A large globular water-jar. --3 Red arsenic. --4 Ink. --5 A woman's female friend. --6 N. of Durgā. --7 N. of the river Godāvarī. --Comp. --अध्यायः N. of an astronomical work by Bhāskarācārya. --यंत्रं a kind of astronomical instrument.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0469-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोल पु० गुड--अच् डस्य लः । १ सर्ववर्त्तुले २ मदनवृक्षे रत्नमा० । ३ जारात् जाते विधवायाः सुते धरणी । ४ वोले जटाधरः । गोलः विषतयाऽस्त्यस्य अच् । खगोलभूगो- लज्ञापके भास्करीये गोलाध्यायाख्ये ५ ग्रन्थे च । “तं तां च प्रणिपत्य गोलममलं यालावबोधं ब्रुवे । [] मध्याद्यं द्युसदां यदत्र गणितं तस्योपपत्तिं विना प्रौटिं प्रौढसभासु नैति गणको निःसंशयो न स्वयम् । भोज्यं यथा सर्वरसं विनाज्यं राज्यं यथा राजविव- र्जितं च । सभा न भातीव मुवक्तृहीना गोलान- भिज्ञो गणकस्तथात्र” । “गोलः स्मृतः क्षेत्रविशेष एष प्राज्ञैरतः स्याद्गणितेन गम्यः” सि० शि० उक्ते ६ क्षेत्रभेदे ७ मण्डले न० मेदि० ८ ज्योतिषोक्ते- ग्रहयोगभेदे पु० । “ग्रहाणामेकस्मिन् यदि भवति षण्णां निवसतिस्तदा गोलोयोग, प्रलयपद- मिन्द्रोऽपि लभते । भवेल्लोको रक्षः, परिहरतिं पुत्रञ्च जननी नृपाणां नाशः स्यात् ज्वलति वसुधा शुष्यति नदी” प्रश्नकौमुदी “सप्त ग्रहा यदैकस्था गोलयोग- स्तदा भवेत् । दुर्भिक्ष्यं राष्ट्रपीडा च तस्मिन् काले नृपक्षयः” मयूरचित्रकम् । “एकादिगृहोपेतैरुक्तान् योगान् विहायसंख्याख्यान् । गोलयुकशूलकेदार पाशदामाख्यवीणाः स्युः । दुःखितदरिद्रघातुककृषि- कर दुःशील पशुपनिपुणानाम् । जन्म क्रमेण दुःखिनः परभाग्यैः सर्व एवैते” दीपिका ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2718-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोलं, क्ली, (गुड + भावे घञ् डस्य लत्वं च ।) मण्डलम् । इति मेदिनी । ले । २५ ॥ (यथा, भागवते । ३ । २३ । ४३ । “प्रेक्षयित्वा भुवो गोलं पत्न्यै यावान् स्वसंस्थया ॥”)
गोलः, पुं, (गुड + भावे घञ् अजित्येके । डस्य लत्वम् ।) सर्व्ववर्त्तुलः । इति हेमचन्द्रः ॥ मदन- वृक्षः । इति रत्नमाला ॥ जारात् विधवायाः [] सुतः । इति धरणी ॥ (यथा, याज्ञवल्क्यः । १ । २२२ । “अवकीर्णी कुण्डगोलौ कुनखी श्यावदन्तकः ॥”) बोलः । इति जटाधरः ॥ भूगोलः खगोलश्च । (यथा, भागवते । ५ । २० । ४३ । “सूर्य्यास्तगोलयोर्मध्ये कोट्यः स्युः पञ्च विंशतिः ॥”) यथा, शिद्धान्तशिरोमणौ । “गोलं श्रोतुं यदि तव मतिर्भास्करीयं शृणु त्वम् ॥” एकराशौ षड्ग्रहयोगः । यथा, प्रश्नकौमुद्याम् । “ग्रहाणामेकस्मिन् यदि भवति षण्णां निवसति- स्तदा गोलो योगः प्रलयपदमिन्द्रोऽपि लभते । भवेल्लोको रक्षः परिहरति पुत्त्रञ्च जननी नृपाणां नाशः स्यात् ज्वलति वसुधा शुष्यति नदी ॥” एकराशौ सप्तग्रहयोगश्च । यथा, मयूरचित्रके । “सप्तग्रहा यदैकस्था गोलयोगस्तदा भवेत् । दुर्भिक्ष्यं राष्ट्रपीडा च तस्मिन् काले नृपक्षयः ॥” अपि च । “एकादिगृहोपेतैरुक्तान् योगान् विहाय संख्याख्याः । गोलयुक्शूलकेदारपाशदामाख्यवीनाः स्युः ॥ दुःखितदरिद्रघातुककृषिकरदुःशीलपशुप- निपुणानाम् ॥ जन्मक्रमेण दुःखिनः परभाग्यैः सर्व्व एवैते ॥” इति दीपिका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-363-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गोल" आता है (15)
चक्कल गोल । वर्तुलमंडलायित वर्तुल । गोलचक्राकार पहिए के आकार का । मंडलाकार । गोलबटा गोल । वर्तुलाकार वस्तुगरोह झुँड । जत्था । समूह । गोलगिरोह समूह । समुदाय । जमात । जनसमूह । दल । गोलआफताबी पान के आकार का या गोल जरदोजी की बना पंखा जिसपर सूर्य का चिहन बना रहता …मुदौवर गोल । गोलाकर । वृत्ताकार । मंड़लाकारपिंडाकार गोल बँधे हुए लोंदे के आकार का । गोलमंडलाकार गोल । मंडल के आकार कावृत जो किसी काम के लिये नयुक्त किया गया हो । मुर्करर किया हुआपरिमंडल चक्कर । घेरा । दायरा । परिधिजुग युग । मुहा॰— जुग जुग = चिर काल तक । बहुत दिनों तक । जैसे,— जुग जुग जीऔबट दे॰ 'वट' (वृक्ष)हैकल एक गहना जो घोड़ों के गले में पहनाया जाता है
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें