🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:12:04 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गोलक
golaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पति की मृत्यु के बाद (2.6.36)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गोलक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गोलोक ।
२. गोलपिंड ।
३. विधवा का जारज पुत्र ।
४. मिट्टी का बड़ा कुंडा ।
५. फूलों का निकला हुआ सार । इत्र ।
६. आँख का डेला । उ॰—(क) अति उनींद अलसात कर्मगति गोलक चपल सिथिल रछु थोरे ।— सूर (शब्द॰) । (ख) जोगवहिं प्रभु सिय लकनहिं कैसे । पलक बिलोचन गोलक जैसे ।—तुलसी (शब्द॰) ।
७. आँख की पुतली । उ॰—उनके हित उनहीं बने कोऊ करौ अनेक । फिरत काक गोलक भयौ दुहूँ देह ज्यों एक ।—बिहारी (शब्द॰)
८. गुंबद । उ॰—बिसुकरमा मनु मनि खंभ पै उडगण को गोलक धरयो ।—गोपाल (शब्द॰) ।
९. वह संदूक या थैली आदि जिसमें किसी विशेष कार्य के लिए थोड़ा थोड़ा धन संग्रह करके रखा जाय । फंड ।
११. वह संदूक या थैला जिसमें बिक्री, कर द्वारा या और किसी प्रकार से आई हुई रोजाना आमदानी रखी जाती है । गल्ला । गुल्लक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गोलक m. a ball or globe, BhP. v, 16, 4; VS. xxxi, 22, Sch. &c.
a ball for playing with, Hariv. 15549
glans penis, Sāy. on AitBr. i, 20
a kind of pease (= पलाश), Gobh. iv, 4, 26; ŚāṅkhGṛ. iv, 19, 4
myrrh, L.
a globular water-jar, L.
a kind of dish, Gal.
a widow's bastard, Mn. iii, 156 and 174; MBh. iii, 13366
the conjunction of all the planets in one sign, VarBṛ. xii, 3 and 19
N. of a pupil of Deva-mitra, VāyuP. i, 60, 64
गोलक n. a ball or globe, Nyāyam., Sch.
= गो-लोक, Tantr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (368,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गोलकः [गुड् ण्वुल् डस्य लः] 1 A ball, globe. --2 A wooden ball for playing with. --3 A globular water-jar. --4 A widow's bastard. --5 A conjunction of six or more planets. --6 [] Molasses. --7 Gum myrrh. --कं The heaven of Kṛṣṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0470-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोलक पु० गुड--ण्वुल् डस्य लः । १ मणिके अलिञ्जरे (जाला) २ गुडे च हेमच० । ३ गन्धरसे रत्नमाला ३ कलाये (मटर) ख्याते शब्दच० तस्य गोलाकृतित्वात् तथात्वम् । गोल + स्वार्थे क । ४ गोलशब्दार्थे ५ पिण्डे च “तेजसां गोलकः सूर्य्यः ग्रहर्क्षाण्यम्बुगोलकाः । प्रभावन्तोहि दृश्यन्ते सूर्य्यरश्मिप्रदोपिताः” सू० सि० । ६ गोलोके न० “यद्रूपं गोलकं धाम तद्रूपं नास्ति मामके” तन्त्रसा० । जारज- गोलकस्य संस्कारार्हता कुण्डशब्दे २०८७ पृ० उक्ता । ७ इन्द्रियाधिष्ठानभेदे न० । चक्षुर्गोलकम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2718,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोलकं, क्ली, (गुड + घञ् । स्वार्थे कन् च । ण्वुल् इत्येके ।) गोलोकम् । यथा, तन्त्रे । “यद्रूपं गोलकं धाम तद्रूपं नास्ति मामके ॥”
गोलकः, पुं, (गुड + घञ् । ततः स्वार्थे कन् । डस्य लत्वं च । ण्वुल् इत्येके ।) मृते भर्त्तरि जारजः । इत्यमरः ॥ राँडेर छेले इति भाषा ॥ (यथा, मनुः । ३ । १५६ । “शूद्रशिष्यो गुरुश्चैव वाग्दुष्टः कुण्डगोलकौ ॥”) अलिञ्जरः । गुडः । पिण्डः । इति हेमचन्द्रः ॥ गन्धरसः । इति रत्नमाला ॥ कलायः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ मटर इति ख्यातः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-363-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गोलक" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें