🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:18:35 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कोश
kośa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
गढ़ा या बिना गढ़ा सोना-चाँदी (2.9.91) हिरण्य
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कोश संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अंड । अंडा ।
२. संपुट । डिब्बा । गोलक । जैसे, नेत्रकोश ।
३. फूलों की बँधी कली ।
४. मद्यपात्र । शराब का प्याला ।
५. पंचपात्र नामक पूजा का बरतन ।
६. तलवार, कटार आदि का म्यान ।
७. आवरण । खोल । जैसे, —बीजकोश । विशेष—वेदांती लोग मनुष्य में पाँच कोशों की कल्पना करते हैं— अन्नमय, प्राणमय, मनोमय, विज्ञानमय और आर्नदमय । अन्न से उत्पन्न और अन्न ही के आधार पर रहने के कारण वेह को अन्नमय कहते हैं । पंच कर्मोंद्रियों के सहित प्राण, अपान आदि पंचप्राणों को प्राणमय कोश कहते हैं, जिसके साथ मिलकर देह सब क्रियाएँ करती है । श्रोत्र, चक्षु आदि पाँच ज्ञानद्रियों के सहित मन को मनोमय कोश कहते हैं । यही मनोमय कोश अविद्या रूप है और इसी से सांसारिक विषयों की प्रतीत होती है । पंच ज्ञानेद्रियों के सहित बुद्धि को विज्ञानमय कोश कहते हैं । यही विज्ञानमय कोश कर्तृत्व, भोक्तृत्व सुख- दुःख आदि अहंकारविशिष्ट पुरुष के संसार का कारण है । सत्वगुणबिशिष्ट परमात्मा के आवरक का नाम आनंदमय कोश है ।
८. थैली ।
९. संचित धन ।
१०. वह ग्रंथ जिसमें अर्थ या पर्याय के सहित शब्द इकट्ठे किए गए हों । अभिधान । जैसे, अमरकोश । मेदिनीकोश ।
११. समूह ।
१२. खान से ताजा निकला हुआ सोना या चाँदी ।
१३. अंडकोश ।
१४. योनि ।
१५. सुश्रुत के अनुसार घाव पर बाँधने की एक प्रकार की पट्टी ।
१६. एक प्रकार का पात्र जिसका व्यवहार प्राचीन काल में दो राजाओं के बीच संधि स्थिर करने में होता था ।
१७. ज्योतिष में एक योग जो शनि और वृहस्पति के साथ किसी तीसरे ग्रह के आने से होता है ।
१८. रेशम का कोया । कुसयारी ।
१९. कटहल आदि फलों का कोया ।
२०. दे॰ कोशपान ।
२१. धनागार । खजाना (को॰) ।
२२. बादल । मेघ (को॰) ।
२३. लिंग । शिश्न (को॰) ।
२४. तरल वस्तुओं के रखने का पात्र । (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कोश m. (n., L.; in class. literature कोश, or कोष; fr. √ कुश् or कुष्?, related to कुक्षि and कोष्ठ?), a cask, vessel for holding liquids, (metaphorically) cloud, RV.; AV.; Suśr.
a pail, bucket, RV.
a drinking-vessel, cup, L.
a box, cupboard, drawer, trunk, RV. vi, 47, 23; AV. xix, 72, 1; ŚBr.
the interior or inner part of a carriage, RV.
(ifc.), MBh. viii, 1733
a sheath, scabbard, &c., MBh.; R.; VarBṛS.
a case, covering, cover, AV.; ChUp.; MuṇḍUp.; TUp.; PārGṛ.; BhP.
store-room, store, provisions, Mn.; MBh. &c.
a treasury, apartment where money or plate is kept, treasure, accumulated wealth (gold or silver, wrought or unwrought, as plate, jewellery, &c.), ib.
(in surg.) a kind of bandage, Suśr.
a dictionary, lexicon or vocabulary
a poetical collection, collection of sentences &c., Kāvyād. i, 13; Sāh.
a bud, flower-cup, seed-vessel (cf. बीज-), R.; Ragh.; BhP.; Dhūrtas.
the sheath or integument of a plant, pod, nut-shell, MārkP.
a nutmeg, L.
the inner part of the fruit of Artocarpus integrifolia and of similar fruits, L.
the cocoon of a silk-worm, Yājñ. iii, 147; Vedāntas.
the membrane covering an egg (in the womb), Suśr.; VarBṛ.; MārkP.
the vulva, L.
a testicle or the scrotum, Suśr.; VarBṛS.
the penis, W.
an egg, L.
(in Vedānta phil.) a term for the three sheaths or succession of cases which make up the various frames of the body enveloping the soul (these are, 1. the आनन्द-मय क्˚ or ‘sheath of pleasure’, forming the कारण-शरीर or ‘causal frame’; 2. the विज्ञान-मय or बुद्धि-म्˚ or मनो-म्˚ or प्राण-म्˚ क्˚, ‘the sheath of intellect or will or life’, forming the सूक्ष्म-शरीर or ‘subtile frame’; 3. the अन्न-म्˚ क्˚, ‘the sheath of nourishment’, forming the स्थूल-शरीर or ‘gross frame’), Vedāntas.
(ifc.) a ball or globe (e.g. सूत्र-, a ball of thread, L.; नेत्र-, the eye-ball, R. iii, 79, 28)
the water used at an ordeal or judicial trial (the defendant drinks thrice of it after some idol has been washed in it), Yājñ. ii, 95
an oath, Rājat. v, 325
a cup used in the ratification of a treaty of peace (˚शं-√ पा, to drink from that cup), Rājat. vii, 8; 75; 460 and 493; viii, 283
N. of a conjunction of planets, VarBṛS.
of the 2nd astrological mansion, VarYogay.
(with Buddh.) of a collection of Gāthā verses, Kāraṇḍ.; Hcar.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (314,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कोशः, --शं (षः, --षं) [कुश्(ष्) आधारादौ घञ् कर्तरि अच् वा Tv.] 1 A vessel for holding liquids, a pail. --2 A bucket, cup. --3 A vessel in general. --4 A box, cupboard, drawer, trunk. --5 A sheath, scabbard. --6 A case, cover, covering. --7 A store, mass; Ms. 1. 99. --8 A store-room. --9 A treasury, an apartment where money is kept; Ms. 8. 419. --10 Treasure, money, wealth; निःशेषविश्राणितकोषजातं R. 5. 1; (fig. also); कोशस्तपसः K. 45. --11 Gold or silver wrought or unwrought. --12 A dictionary, [] lexicon, vocabulary. --13 A closed flower, bud; सुजातयोः पंकजकोशयोः श्रियं R. 3. 8, 13. 29; इत्थं विचिंतयति कोशगते द्विरेफे हा हंत हंत नलिनीं गज उज्जहार Subhāṣ. --14 The stone of a fruit. --15 A pod. --16 A nut-meg, nut-shell. --17 The cocoon of a silkworm; Y. 3. 147. --18 Vulva, the womb. --19 An egg. --20 A testicle or the scrotum. --21 The penis. --22 A ball, globe. --23 (In Vedānta phil.) A term for the five vestures (sheaths or cases) which successively make the body, enshrining the soul. --24 (In law) A kind of ordeal; cf. Y. 2. 112. --25 A house. --26 A cloud. --27 The interior of a carriage. --28 A kind of bandage or ligature (in surgery). --29 An oath. --शी (षी) 1 A bud. --2 A seed-vessel. --3 The beard of corn. --4 A shoe, sandal (पादुका). --Comp. --अधिपतिः, --अध्यक्षः {1} a treasurer, pay-master; (cf. the modern ‘minister of finance’). {2} an epithet of Kubera. --अगारः, --रं a treasury, store-room. --कारः {1} one who makes scabbards. {2} a lexicographer. {3} the silk-worm while in the cocoon. {4} a chrysalis. --कारकः a silk-worm. --कृत् m. a kind of sugar-cane. --गृहं a treasury, store-room; R. 5. 29. --ग्रहणं undergoing an ordeal. --चंचुः the (Indian) crane. --नायकः, --पालः {1} a treasurer. {2} An epithet of Kubera. --पेटकः, --कं a chest in which treasure is kept, coffer. --फलं {1} a kind of perfume. {2} a nutmeg. --वसिन् m. an animal living in a shell, a chrysalis. --वृद्धिः f. {1} increase of treasure. {2} enlargement of the scrotum. --शायिका a clasped knife, a knife lying in a sheath. --शुद्धिः f. purification by ordeal. --स्कृत् m. a silk-worm. --स्थ a. incased, sheathed. --(स्थः) an animal living in a shell (as a snail). --हीन a. deprived of riches, poor.
कोशः, --शं (षः, --षं) [कुश्(ष्) आधारादौ घञ् कर्तरि अच् वा Tv.] 1 A vessel for holding liquids, a pail. --2 A bucket, cup. --3 A vessel in general. --4 A box, cupboard, drawer, trunk. --5 A sheath, scabbard. --6 A case, cover, covering. --7 A store, mass; Ms. 1. 99. --8 A store-room. --9 A treasury, an apartment where money is kept; Ms. 8. 419. --10 Treasure, money, wealth; निःशेषविश्राणितकोषजातं R. 5. 1; (fig. also); कोशस्तपसः K. 45. --11 Gold or silver wrought or unwrought. --12 A dictionary, [] lexicon, vocabulary. --13 A closed flower, bud; सुजातयोः पंकजकोशयोः श्रियं R. 3. 8, 13. 29; इत्थं विचिंतयति कोशगते द्विरेफे हा हंत हंत नलिनीं गज उज्जहार Subhāṣ. --14 The stone of a fruit. --15 A pod. --16 A nut-meg, nut-shell. --17 The cocoon of a silkworm; Y. 3. 147. --18 Vulva, the womb. --19 An egg. --20 A testicle or the scrotum. --21 The penis. --22 A ball, globe. --23 (In Vedānta phil.) A term for the five vestures (sheaths or cases) which successively make the body, enshrining the soul. --24 (In law) A kind of ordeal; cf. Y. 2. 112. --25 A house. --26 A cloud. --27 The interior of a carriage. --28 A kind of bandage or ligature (in surgery). --29 An oath. --शी (षी) 1 A bud. --2 A seed-vessel. --3 The beard of corn. --4 A shoe, sandal (पादुका). --Comp. --अधिपतिः, --अध्यक्षः {1} a treasurer, pay-master; (cf. the modern ‘minister of finance’). {2} an epithet of Kubera. --अगारः, --रं a treasury, store-room. --कारः {1} one who makes scabbards. {2} a lexicographer. {3} the silk-worm while in the cocoon. {4} a chrysalis. --कारकः a silk-worm. --कृत् m. a kind of sugar-cane. --गृहं a treasury, store-room; R. 5. 29. --ग्रहणं undergoing an ordeal. --चंचुः the (Indian) crane. --नायकः, --पालः {1} a treasurer. {2} An epithet of Kubera. --पेटकः, --कं a chest in which treasure is kept, coffer. --फलं {1} a kind of perfume. {2} a nutmeg. --वसिन् m. an animal living in a shell, a chrysalis. --वृद्धिः f. {1} increase of treasure. {2} enlargement of the scrotum. --शायिका a clasped knife, a knife lying in a sheath. --शुद्धिः f. purification by ordeal. --स्कृत् m. a silk-worm. --स्थ a. incased, sheathed. --(स्थः) an animal living in a shell (as a snail). --हीन a. deprived of riches, poor.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0426-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कोश(ष) [फ्णीङ्थ्छ्ःआङ्घै१] पुंन० अद्धच्चादि कुश्(ष)--आधारादौ घञ् [] कर्त्तरि अच् वा । १ अण्डे शब्दर० । कृताकृतयोः २ हेमरूप्ययोः अमरः । ३ कुट्मले मुकुले ४ खङ्गपिधाने । (खाप) ५ समूहे ६ दिव्यभेदे अमरः । मूर्द्धन्यमध्यस्तु अभिधानरूपे ७ शब्दपर्य्यायज्ञापकग्रन्थे मेदि० ८ धना- द्यागारे ९ पानपात्रे चषके १० शिम्बायां हेमच० । षनसादिमध्यस्थे (कोया) ख्याते ११ पदार्थे धर० । शब्दान्तरपूर्व्वस्तु गोलकाकारे १२ पदार्थे यथा “नेत्र- कोषः” क्षीरस्वामी । तत्र खङ्गपिधाने “वैयाघ्रकोषे निहितो हेमचित्रत्सरुर्म्महान्” । “पृथुलश्चित्रकोशश्च” तस्य हेममये कोषे सुतप्ते षावकप्रभे” भा० वि० ४२ अ० । बहुशः प्रयोगः । धनागारे “निःशेषविश्राणितकोषजातम्” मुकुले “मामक्षिणोद् यत्र विभिन्नकोशैः” “भिन्नाद्रिगैरिक- तटा इव दन्तकोशाः” रघुः १३ त्वगाद्यावरणे कोषवदाव- रकत्वात् “शरीरकोशाद्यत्तस्याः पार्वत्यानिःसृताम्बिका । कौशिकीति समाख्याता ततोलोकेषु गीयते” देवीमा० । १४ पिधानमात्रे “सुजातयोः पङ्कजकोशयोः श्रियम्” रघु । “कोशमङ्गुष्ठाङ्गुलिपर्वसु विदध्यात्” सुश्रु० “योवा अयं द्वीपः कुवलयकमलकोषाभ्यन्तरकोशः:” भाग० ५ । १६ । ६ । कोश(ष)पानदिव्यञ्च वीरमि० दर्शितोयथा “अथ कोश(ष)विधिः । तत्र “अतः पं प्रवक्ष्यामि कोश(ष)स्य विधिमुत्तमम् । शास्त्रविद्भिर्यथा प्रोक्तं सर्वकाला- विरोधिनम् । पुर्वाह्णे सोपवासस्य स्नातस्यार्द्रपटस्य च । सशङ्कस्याऽव्यसनिनः कोशपानं विधीयते । इच्छतः श्रद्दधानस्य देवव्राह्मणसन्निधाविति” । सशङ्कस्य असत्येन दिव्यकरणेऽनिष्टशङ्कायुक्तस्य कोशपानम् । उग्रदेवता- स्नानोदकषानं देवतास्नानोदकञ्च प्रसृतित्रर्य ग्राह्यमित्याह चिष्णुः “उग्रान् देवान् समभ्यर्च्य तत्स्नानोदकात्प्रसृ- तित्रयं पिबेदिदम्मया न कृतमिति व्याहरन् देवतामिमुखः” इति । याशवक्ल्योऽपि “देवानुग्रान् समभ्यर्च्य तत्स्ना- नोदकमाहरेत् । संश्राव्य पाययेत्तस्माज्जलात्तु प्रसृतित्रय- मिति” । उग्रान्देवान्दुर्गादित्यादीन् । तेषामन्यतमं देवं प्राड्विवाकः सोपवासो गन्धपुष्पादिभिः सम्प्रूज्य स्नापयि- त्वा तत्स्नानोदकं दिव्यदेशन्नयेदित्यर्थः । नीत्वा च तत्र निधाय धर्मावाहनादि शोध्यशिरसि पत्रारोपणार्न्तं सर्व- दिव्यसाधारणविधिं विधाय देवतायतनसमीपे मण्डलञ्च विधाय तत्र शोध्यं प्राङमुखं स्थापयित्वा तमसत्येनैतद्दि- व्यकरणेऽनिष्टं संश्राव्य जलविधानोक्तेन “तोय! त्वंप्राणिनां प्राणः” इत्यादिना मन्त्रेणाभिमन्त्र्य पूर्वनिहितोदवात् प्र [] सृतित्रयं पाययेत् । शोध्यश्च जलविधानोक्तेन “सत्यानृत- विभागस्य” इत्यादिना मन्त्रेणाभिमन्त्र्य पिवेत् । तथा च नारदः “तमाहूयाभिशस्तन्तु मण्डलाभ्यन्तरे स्थितम् । आ- दित्याभिमुखं कृत्वा पाययेत् प्रसृतित्रयमिति” । पिताम- होऽपि “प्राङ्मुखं कारिणं कृत्वा पाययेत् प्रसृतित्रयम् । पूर्व्वोक्तेन विधानेन स्नानमात्रोचितं शुचिमिति” । का- रिणं दिव्यकारिणं शोध्यमिति यावत् । पूर्व्वोक्तेन लक- लदिव्यसाधारणतया प्रागुक्तेनेत्यर्थः । नारदोऽपि “अर्च- यित्वा तु तं देवं प्रक्षाल्य सलिलेन तु । एनश्च श्रावयि- त्वा तु पाययेत् प्रसृतित्रयमिति” । एनः पापम् । तच्च तत्- प्रलापाभिधानमुखेन तेनैव दर्शितम् । “स्वेच्छया यः पिबेत्को- शन्न क्वचिद्दूषितो नरः । न संवदेन्नरो लोभात् क्षवी भ- वति दुर्मतिः । जानानः कामकारेण कोशम्पोत्वा विसंव- देत् । दरिद्रो व्याधितो मूर्खः सप्तजन्मनि जायते” इति । सशिरस्केऽभियोगे अभियोक्तुः श्राव्यमनिष्टमप्याह सए- ब “बलात्कोर्श हि यो दत्त्वा हितमिच्छेत चात्मनः । स विनाशो भवेत्तस्य तच्च कार्य्यंन सिह्यतीति” । एवं यस्य कस्यचिदु
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कोशः, पुं, (कुश्यते संश्लिष्यते । कुश संश्लेषणे + घञकर्त्तरि चेति अधिकरणादौ घञ् ।) अण्डम् । इति शब्दरत्नावली ॥ कुष्यते आकृष्यते आय- स्थानेभ्यः कोषः । कुष ग निष्कर्षे घञ् कोषो मूर्द्धन्यान्तः तालव्यान्त इत्यन्ये । इति भरतः । कृताकृतं हेमरूप्यम् । तत्पर्य्यायः । हिरण्यम् २ । इत्यमरः । २ । ९ । ९१ ॥ कृताकृतं हेम- [] रूप्यञ्च मिलितं प्रत्येकञ्च कोशादिद्वयवाच्यम् । कृतमावर्त्तितं अकृतमाकरोत्थं चूर्णं घटिताघ- टितमिति स्वामी ॥ कृतमाभरणीकृतं अकृतं चूर्णादिरूपमाकरोत्थमिति केचित् । (आवरण- विशेषः । यथा, भागवते । २ । १ । ३४ । “अव्यक्तमाहुर्हृदयं मनश्च स चन्द्रमाः सर्व्वविकारकोशः” ॥ मुकुलम् । यथा, रघौ । ३ । ८ । “तिरश्चकार भ्रमराभिलीनयोः सुजातयोः पङ्कजकोशयोः श्रियम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-205-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कोश" आता है (14)
फंड वह घन या संपत्ति जो किसी नियत काम में लगाने के लिये एकत्र की जाय । कोशद्रुणह म्यान । कोशनामानुशासन अभिधान । कोशसप्तप्रकृति राज्य के सात अंग जो ये हैं—राजा, मंत्री, सामंत, देश, कोश, गढ़ और सेनाथैली छोटा थैला । कोश । कीसा । बटुआफरहंग कोश । शब्दसंग्रह । जैसे, फरहंग ए आसफियाप्रयाल पु संज्ञा पुं॰ म्यान । कोशकोष्ठ उदर का मध्य भाग । पेट का भीतरी हिस्सा । यौ॰—कोष्ठबद्ध । कोष्ठशुद्धिभांडार वह स्थान जहाँ काम में आनेवाली बहुत सी चीजें रखी जाती हों । गोदाम । भंड…भांडागार भंडारखजाना वह स्थान जहाँ धन संग्रह करके रख जाय ।—धनागारागज्झा † संज्ञा पुं॰ बहुत से छोटे छोटे बुलबुलों का समूह जो पानी, दूध या किसी …जायफल अखरोट की तरह का पर उससे छोटा, प्रायः जामुन के बराबर, एक प्रकार का सुगं…भंडारी छोटी कोठरी
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें