🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:53:19 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गोला
golā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गोला १ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ गोल]
१. किसी पदार्थ का कुछ बड़ा गोल पिंड । जैसे,—लोहे का गोला, रस्सी का गोला, भाँग का गोला । मुहा॰—गोला उठाना = एक प्रचीन प्रथा जिसमें लोग अपनी सत्यता प्रमाणीत करने के लिये जलता हुआ आग का गोला हाथ में उठा लिया करते थे, और यदि उनका हाथ न जलता था तो वे निर्दोष समझे जाते थे ।
२. लोहे का वह गोला पिंड जिसमें बहुत सी छोटी छोटी गोलियाँ, मेखें आदि भरकर युद्ध में तोपों की सहायता से शत्रुओं पर फेंकते हैं । उ॰—ढाहे महीधर शिखर कोटिन्ह विविध विधि गोल चले ।—तुलसी (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—चलाना ।—छोडना ।—फेंकना ।—बरसाना । विशेष—तोपों के आधुनिक गोले केवल गोल ही नहीं बल्कि लंबे भी बनते हैं ।
३. एक प्रकार का रोग जिसमें थोड़ी थोड़ी देर पर पेट के अंदर नाभि से गले तक वायु का एक गोला आता जाता जान पड़ता है; और जिसमें रोगी को बहुत अधिक कष्ट होता है । वायुगोला ।
४. खंभों के सिरों पर का कुछ चौड़ा गढ़ा हुआ भाग ।
५. दीवार के ऊपर की लकीर जो शोभा के लिये बनाई जाती है ।
६. भीतर से खोखला किया हुआ बैल का फल या उसी आकार का काठ आदि का बना हुआ और कोई पदार्थ जो सुँघनी, भभूत या इसी प्रकार की और कोई बुकनी रखने के काम में आता है ।
७. मिट्टी, काठ आदि का बना हुआ वह गोलाकार पिंड जिसके ऊपर रखकर पगड़ी बाँधते हैं ।
८. जंगली हबूतर ।
९. नारियल का वह भाग जो ऊपर की जटा छीलने के बाद बच रहता है । गरी का गोला ।
१०. वह बाजार या मंड़ी जहाँ अनाज या किराने की बहुत बड़ी बड़ी दूकानें हों ।
११. घास का गट्ठर ।
१२. लकड़ी का गोल पेटे का सीधा लंबा लट्ठा जो छाजन में लगाने तथा दूसरे कामों में आता है । काँड़ी । बल्ला ।
१३. रस्सी, सूत आदि की गोल लपेटी हुई पिंडी ।
१४. एक प्रकार का जंगली बाँस जो पोला नहीं होता और छड़ी या लाठी बनाने के काम में आता है । मुहा॰—गोला लाठी करना = लड़कों के हाथ पैर बाँधकर दोनों घुटनों के बीच डंड़ा ड़ालना । विशेष—यह दंड मौवबी मकतबों में लड़कों को दिया करते हैं ।
१५. एक प्रकार का बेंत जो बंगाल और आसाम में होता है । विशेष—यह बहुत लंबा और मुलायम होता है तथा टोकरे आगदि बनाने के काम में आता है ।
१६. गुलेल से चलाया जानेवाला गेला या बड़ी गोली । उ॰— गोला लगै गिलोल गुरु, छटै म तौ इसरार ।—पृ॰ रा॰, ६ ।१६० ।
गोला २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. गोदावरी नदी ।
२. सहेली । सखी ।
३. मंडल ।
४. किसी चीज की छोटी गोली ।
५. दुर्गा ।
गोला पु ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ गोला जारज॰] गुलाम । दास । उ॰— गोला सूँ कीजे गुसट, ऊभी गिनका आँण ।—बाँकी॰ ग्रं॰, भा॰ २, पृ॰ ३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गोला f. a ball to play with, L.
red arsenic, L.
ink, L.
a woman's female friend, L.
N. of Durgā, L.
of a river (= गो-दा, or गो-दावरी), L. (cf. गल-गोलिन्.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (368,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गोलः, --ला, --लं [गुड् अच् डस्य लः] 1 {1} A ball, globe; Māl. 7. 1. --2 The celestial or terrestrial globe. --3 A circle. --4 A sphere, anything round or globular. --लः 1 A widow's bastard; cf. कुंड. --2 The conjunction of several planets or the presence of several in one sign. --3 Myrrh. --ला 1 A wooden ball with which children play. --2 A large globular water-jar. --3 Red arsenic. --4 Ink. --5 A woman's female friend. --6 N. of Durgā. --7 N. of the river Godāvarī. --Comp. --अध्यायः N. of an astronomical work by Bhāskarācārya. --यंत्रं a kind of astronomical instrument.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0469-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोला स्त्री गां बहुभूमिम् आधारत्वेन लाति ला--क । १ गोदावरीनद्याम् । गां वाचं लाति । २ सख्या, ३ कुनट्याम् । गां दीप्तिं जल बा लाति । ४ पत्राञ्जने, ५ सणिके, ६ मण्डले, ७ वालक्रीडनके ८ दुर्गायाञ्च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2719,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोला, स्त्री, (गां पृथ्वीं सर्व्वं जगदित्यर्थः स्वशक्ति- व्यापकतया लाति प्रलयकाले स्वंस्मिन् लाति गृह्णाति इति वा ।) दुर्गा । (गां बहुयोजनपथं जलरूपशरीरव्यापकतया लाति ।) गोदावरी । (गां वाचं लाति । ला + क्विप् ।) सखी । कुनटी । पत्राञ्जनम् । मण्डलम् । अलिञ्जरः । बालक्रीडनकाष्ठम् । इति मेदिनी । ले । २५ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-363-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गोला" आता है (11)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें