🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:20:01 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मनःशिला
manaḥśilā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मनःशिला संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] मैनसिल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मनः—शिला f. (L. also ˚ल m.; cf. comp.) realgar, red arsenic, MBh.; Kāv. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (783,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मनःशिला स्त्री मनःशब्दवाच्या शिला । (मन्छल) रक्त- वर्णे उपधातुभेदे “मनःशिलाविच्छुरिता निषेदुः” [] कुमारः । पृष० वा ह्रस्वे पुंस्त्वमपि । “टङ्कैर्मनःशिल- गुहैरविदार्य्यमाणेति भरतधृतवाक्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4734-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मनःशिला, स्त्री, (मनः शिलति आददाति आक- र्षति गन्धेनेति । शिल + कः । स्त्रियां टाप् । यद्वा, मनःप्रसादिका शिला धातुविशेषः ।) रक्तवर्णधातुविशेषः । मञ्छल इति भाषा ॥ (यथा, कुमारे । १ । ५५ । “मनःशिलाविच्छुरिता निषेदुः शैलेयनद्धेषु शिलातलेषु ॥”) सा तु लक्ष्मीवीर्य्यम् । इति वैद्यकम् ॥ तत्प- र्य्यायः । कुनटी २ मनोज्ञा ३ नागजिह्विका ४ । इत्यमरः । २ । ९ । १०८ ॥ नैपाली ५ शिला ६ । इति रत्नमाला ॥ मनोह्वा ७ नेपा- लिका ८ मनोगुप्ता ९ कल्याणिका १० रोग- शिला ११ । इति राजनिर्घण्टः ॥ गोला १२ दिव्यौषधिः १३ । इति भावप्रकाशः ॥ अस्या गुणाः । कटुत्वम् । स्निग्धत्वम् । लेखनत्वम् । विषभूतावेशभयोन्मादनाशित्वम् । वश्यकारि- त्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ अपि च । तिक्त- त्वम् । कफनाशित्वम् । सारकत्वम् । छर्द्दि- कारित्वम् । कुष्ठज्वरपाण्डुकासश्वासनाशि- त्वम् । शुक्रमङ्गलकारित्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ अन्यच्च । “मनःशिला गुरुर्ब्बल्या सरोष्णा लेखनी कटुः । तिक्ता स्निग्धा विषश्वासकासभूतकफास्रनुत् ॥ मनःशिला मन्दबलं करोति जन्तुं ध्रुवं शोधनमन्तरेण । मलानुबन्धं किल मूत्ररोधं सशर्करं कृच्छ्रगदञ्च कुर्य्यात् ॥” इति भावप्रकाशः ॥ (अस्याः पर्य्यायः शोधनं गुणाश्च यथा, -- “मनःशिला च नेपाली शिलाह्वा नागजिह्विका । मनोज्ञा कुनटी गोली करञ्जी करवीरिका ॥ [] मनोह्वा ओड्रपुष्पाभा शस्यते सर्व्वकर्म्मसु ॥” “जयन्ती भृङ्गराजोत्थै रक्तागस्त्यरसैः शिला ॥ दोलायन्त्रे दिनं पाच्या यामं छागस्य मूत्रके । क्षालयेदारनालेन सर्व्वरोगेषु योजयेत् ॥” मतान्तरे मनःशिलाशुद्धिर्यथा, -- “अगस्त्यपत्रतोयेन भाविता सप्तवासरम् । शृङ्गवेररसैर्वापि विशुध्यति मनःशिला । कटुः स्निग्धा शिला तिक्ता कफघ्नी लेखनी सरा । भूतावेशभयं हन्ति कासश्वासहरा शुभा ॥” इति वैद्यकरसेन्द्रसारसंग्रहे जारणमारणाधि- कारे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-607-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मनःशिला" आता है (10)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬