🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:50:09 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्वर
svara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्वर , स्वरण &c. See p. 1285.
स्वर or स्वर, m. (ifc. f(आ). ) sound, noise, RV. &c. &c.
voice, Mn.; MBh. &c.
tone in recitation &c. (either high or low), accent (of which there are three kinds, उदात्त, अनुदात्त qq.vv., and स्वरित, col. 3), a note of the musical scale (of which seven [rarely six or eight] are enumerated, 1. निषाद; 2. ऋषभ; 3. गान्धार; 4. षड्ज; 5. मध्यम; 6. धैवत; 7. पञ्चम [described as resembling respectively the notes of an elephant, bull, goat, peacock, curlew or heron, horse, and Koil ; and designated by their initial letters or syllables thus, नि; ऋ; ग; ष; म; ध; प], but the order is sometimes changed, षद्ज being placed first, and निषाद last), Prāt.; ŚrS.; Saṃgīt.; MBh. &c.
a symbolical expression for the number ‘seven’, VarBṛS.
a vowel (either दीर्घ, ‘long’; or ह्रस्व, ‘short’; or प्लुत, ‘prolated’), Prāt.; ŚrS.; MBh. &c.
air breathed through the nostrils, ChUp.
N. of Viṣṇu, Viṣṇ.
स्वर (अम्), n. a musical note, Sāy. on RV. x, 146, 2
N. of various Sāmans, ĀrṣBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1282,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्वरः [स्वर्-अच्, स्वृ-अप् वा] 1 Sound, noise. --2 Voice; स्वरेण तस्याममृतस्रुतवे प्रजल्पितायामभिजातवाचि Ku. 1. 45. --3 A note of the musical scale or gamut, a tone, tune; (these are seven: --निषादर्षभगांधारषड्जमध्यमधैवताः ॥ पंचमश्चेत्यमी सप्त तंत्रीकंठोत्थिताः स्वराः Ak.). --4 The number ‘seven’. --5 A vowel. --6 An accent; (these are three; उदात्त, अनुदात्त, and स्वरित q.q. v.v.). --7 Air breathed through the nostrils. --8 Snoring. --रा N. of the chief wife of Brahman. --Comp. --अंशः a half or quarter tone (in music). --अंतरं the interval between two vowels, hiatus. --उदय a. followed by a vowel. --(यः) the production of sound. --उपध a. preceded by a vowel. --ग्रामः the musical scale, gamut. --पत्तनं N. of the Sāma-veda. --बद्ध composed in musical measure. [] --भक्तिः f. a vowel-sound phonetically inserted in the pronunciation of र् or ल् when these letters are followed by a sibilant or any single consonant; (e. g. वर्ष pronounced as वरिष). --भंगः {1} indistinctness of utterance, broken articulation. {2} hoarseness or cracking of voice. --मंडल the circle of notes, arrangement of musical scales; Pt. 5. 54. --मंडलिका a kind of lute (वीणा). --लासिका a flute, pipe. --शून्य a. without musical notes, unmelodious, unmusical. --संयोगः {1} the junction of vowels {2} the union of notes or sounds, i. e. voice; अन्य एवैष स्वरसंयोगः Mk. 1, 3; U. 3; पंडितकौशिक्या इव स्वरसंयोगः श्रूयते M. 5. --संक्रमः {1} a transition or succession of notes; तं तस्य स्वरसंक्रमं मृदुगिरः श्लिष्टं च तंत्रीस्वंनम् Mk. 3. 5. {2} the gamut. --संधिः the coalition of vowels. --सामन् m. pl. epithets of particular days in a sacrificial session.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1161-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्वर आक्षेपे अद० चुरा० उभ० सक० सेट् । स्वरयति--ते असस्वरत्--त ।
स्वर पु० स्वर--अच् स्वृ--अप् वा । १ उदात्तानुदात्तस्वरितरूपे वर्णोच्चारणयत्नभेदे तादृशस्वरवत्त्वाच्च २ व्यञ्जनभिन्नवर्णेषु अकारादिषु शिक्षा । तन्त्रोक्ते २ प्राणादिवायोर्व्यापारभेदे ३ काक्वादिकृते वर्णाद्युच्चारणध्वनिविशेषे ४ निषादादिषु तन्त्रीकण्ठोत्थेषु गानजध्वनिषु च अमरः । “उदात्तश्चानुदात्तश्च स्वरितश्च स्वरास्त्रयः” शिक्षा० अका- रादीनां स्वयंराजमानत्वात् स्वरवत्त्वाच्च स्वरपदाभिधेय- ता, “अचः स्वयं विरोजन्ते हलस्तु परगामिनः” इत्युक्ते । “यदात्तश्चादुदात्तश्च स्वरितश्च स्वरास्त्रयः । ह्रस्वो दीर्घः प्लुतश्चेति कालतो नितमा अचि” शिक्षोक्तेश्च । निषादादिसवराणां प्राणिभेदस्वरतुल्यता नारदेनोक्ता यथा “षड्जं रौति मयूरो हि वृषो नर्दति चर्षभम् । अजा [] विरौति गान्धारं क्रौञ्चो नर्दति मध्यमम् । पुष्पसाधारणे काले कोकिलो रौति पञ्चमम् । अश्वश्च धैवतं रौति निषादं रौति कुञ्जरः” इति । “अश्वस्तु धैवतं सोऽपि मत्तः पञ्चमसंज्ञकम् । निषादन्तु गजो गर्जत्युन्मदोऽसौ सपञ्चमम्” इति । भरतोऽप्याह “षड्जञ्च पञ्चमञ्चेति मयूरो नदति द्विधा । अश्वाद्या धैवतादींश्च प्राहुर्मत्ताश्च पञ्चमम्” इति । निषादादिशब्दनिरुक्तिश्च “निषीदन्ति स्वरा अस्मिन्निषादस्तेन हेतुना । अशेषसन्धिविषयं स हि व्याप्यावतिष्ठते” । “वायुः समुद्गतो नाभेः कण्ठशीर्षसमुद्गतः । नदत्यृधभवद् यस्मात्तैनैप ऋषभः स्मृतः” “वायुः समुद्गतो नाभेः कण्ठशीर्षंसमाहतः । नानागन्धवहः पुण्यो गान्धारस्तेन हेतुना । “नासां कण्ठमुरस्तालुजिह्वां दन्तांश्च संश्रितः । षड्भ्यः सं जायते यस्मात्तस्मात् षड्ज इति स्मृतः” । “तद्वदेवोत्थितो वायुरुरःकण्ठसमाहतः । नाभिप्राप्तो महानादो मध्यभस्तेन स स्मृतः” । “अभिसन्धयते यस्मात् स्वरांस्तेनेष धैवतः । स तु तावत् प्रधानत्वात् ललाटे व्यवतिष्ठते । “वायुः समुद्गतो नाभेरुरोहृत्- कण्ठमूर्द्धसु । विचरन् पञ्चमस्थानप्राप्त्या पञ्चम उ- च्यते” । “स स्वरो यः श्रुतिस्थाने स्वरन् हृदयरञ्जकः । षड्ज ऋषभगान्धारा मध्यमः पञ्चमस्तथा । धैवतश्च निषादश्च स्वराः सप्त प्रकीर्त्तिताः” भरतः । बालादिस्वराश्च चक्रशब्दे २८११ पृ० दृश्याः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5381,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्वर" आता है (17)
विरिब्ध ध्वनि । स्वरअक्षरक अक्षर । स्वरसन्नतर अत्यंत धीमा । अत्यंत मंद या मंद्र । जैसे,— स्वरलहजा गाने या बोलने का ढंग । स्वर । लय । जैसे,—वह बड़े अच्छे लहजे से गाता हैलह्न स्वर । आवाजधुनकार ध्वनि । आवाज । स्वरअंब पु संज्ञा स्त्री॰ अंबा । माताकंठ गला । टेंटुआनाद शब्द । ध्वनि । आवाजकुहरित कोकिल की कूकव्याहार वाक्य । जुमला । वचन । कथनप्रवृत्ति है, त्याग का व्यापार निवृत्ति । ये दोनों इच्छा और द्वेषपूर्वक होते हैं…वाणी सरस्वतीवाशी कुल्हाड़ी । कुठारस्वरमंडल एक प्रकार का वाद्य जिसमें बजाने के लिये तार लगे होते हैं । विशेष—संगीत…आवाज शब्द । ध्वनि । नाद । क्रि॰ प्र॰—आना । — करना । — देना । — लगानाटहूका पहेली
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें