🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:20:31 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ऐश्वर्य
aiśvarya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
विभूति, भूति और ऐश्वर्य (1.1.44) विभूति · भूति · अणिमा · महिमा · गरिमा · लघिमा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ऐश्वर्य संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. विभूती । धन संपत्ति ।
२. आणिमादिक सिद्धियाँ ।
३. प्रभुत्व । अधिपत्य ।
४. ईश्वरता (को॰) ।
५. शक्ति । ताकत (को॰) । राज्य (को॰) । क्रि॰ प्र॰—भोगना । यौ॰—ऐश्वर्यशाली,ऐश्वर्ययुक्त=संपन्न । वैभवशाली ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऐश्वर्य n. the state of being a mighty lord, sovereignty, supremacy, power, sway, ŚBr. xiii; MBh.; Mn. &c.
dominion, Kathās.
superhuman power (either perpetual or transient, consisting, according to some, of the following eight: अणिमन्, लघिमन्, महिमन्, प्राप्ति, प्राकाम्य, वशित्व, ईशित्व, and कामावसायित्व, qq.v.; or, according to others, of such powers as vision, audition, cogitation, discrimination, and omniscience; and of active powers such as swiftness of thought, power of assuming forms at will, and faculty of expatiation, Sarvad. &c.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (234,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऐश्वर्यं [ईश्वर-ष्यञ्] 1 Supremacy, sovereignty; एकैश्वर्यस्थितोपि M. 1. 1; निशाचर˚. --2 Might, power, sway. --3 Dominion. --4 Affluence, wealth, greatness; ˚मत्तेषु Ś. 5. 18. --5 Superhuman power. --6 The divine faculties of omnipotence, omnipresence &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0359-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऐश्वर्य्यं, क्ली, (ईश्वरस्य भावः । ईश्वर + ष्यञ् ।) ईश्वरधर्म्मः । तत्पर्य्यायः । विभूतिः २ भूतिः ३ । स चाष्टविधो यथा । अणिमा १ लघिमा २ प्राप्तिः ३ प्राकाम्यम् ४ महिमा ५ ईशित्वम् ६ वशित्वम् ७ कामावशायिता ८ । इत्यमरः ॥ (“ऐश्वर्य्यस्य समग्रस्य वीर्य्यस्य यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव षण्णां भग इतीङ्गना” ॥ इति पुराणम् । “ऐश्वर्य्यमपि बुद्धिधर्म्मः यतो- ऽणिमादिप्रादुर्भावः” । इति वाचस्पतिमिश्रः । सम्पत्तिः । प्रभुत्वम् । नियन्तृत्वम् । यथा रघुवंशे । १२ । ६९ ॥ “तस्मै निशाचरैश्वर्य्यं प्रतिशुश्राव राघवः” ॥) इति ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-301-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ऐश्वर्य" आता है (22)
वैभव धनसंपत्ति । दौलत । विभव । ऐश्वर्यसमृद्धि बहुत अधिक संपन्नता । ऐश्वर्य । अमीरीईशा ऐश्वर्यसौश्रिय ऐश्वर्य । वैभवईसर पु संज्ञा पुं॰ धनसंपत्ति । ऐश्वर्य । वैभवहशमत गोरव । श्रेष्ठता । बड़ाई । वैभव । ऐश्वर्यसंपदा धन दौलत । ऐश्वर्य । वैभवविभूमा ऐश्वर्यवान् । शक्तिशालीभग योनिविभव धन । संपत्तिविभूति बहुतायत । वृद्धि । बढ़तीसंपत्ति दे॰ 'संपत्ति'अधिगम प्राप्ति । पहुँच । ज्ञान । गतिसौभग सुभग होने का भाव । सौभाग्य । खुशकि- स्मती । खुशनसीबीभूमा अधिकता । बहुत्व । विशालता । प्रचुरताभगवान् भगवान ^१ वि॰विभुता विभु होने का भाव । सर्वव्यापकताईश्वरभाव प्रधान्यसंपदू सिद्धि । पूर्णतारियासत राज्य । अमलदारीविशेष—'श्री' का लाल चिह्न तिलक में रोली से बनाते हैं, इसीलिये रोली को भी श्री या 'स…पूर्णदर्शन सर्वदर्शन संग्रह के अनुसार वह दर्शन जिसके प्रवर्तक पूर्णप्रज्ञ या मध्य…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें