🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:52:27 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वैभव
vaibhava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वैभव संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. धनसंपत्ति । दौलत । विभव । ऐश्वर्य ।
२. महिमा । महत्व । बड़प्पन ।
३. सामर्थ्य । शक्ति । ताकत ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वैभव n. (fr. वि-भव) might, power (ifc. f(आ). )
high position, greatness, Kāv.; Kathās. &c.
superhuman power or might, MW.
grandeur, glory, magnificence, Kathās.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1023,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वैभवं 1 Greatness, glory, grandeur, magnificence, splendour, wealth. --2 Power, might; महतां हि धैर्यमविचिंत्यवैभवं Ki. 12. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1014-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वैभव न० विभोर्भावः अण् । १ विभुत्वे २ विभूतौ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4976,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वैभवं, क्ली, विभवस्य भावः । विभवशब्दात् ष्णप्रत्ययेन निष्पन्नमिदम् ॥ (यथा, कथासरित्- सागरे । ६६ । १९१ । “सोऽप्यावेद्य यथार्थमम्बरचराधीशः क्षणात् कल्पिता- शेषस्वोचितदिव्यवैभवविधिः सिद्धिप्रभावात्ततः ॥” अतिशयः । यथा, भागवते । ५ । १८ । ११ । “यत्सङ्गलब्धं निजवीर्य्यवैभवं तीर्थं मुहुः संस्पृशतां हि मानसम् ॥” विभोर्भाव इत्यर्थे अण्प्रत्यये ऐश्वर्य्यम् । यथा, भागर्वते । १० । १४ । ३८ । “जानन्त एव जानन्तु किं बहूक्त्या न मे प्रभो । मनसो वपुषो वाचो वैभवं तव गोचरः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-518-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वैभव" आता है (16)
भूति वैभव । धनसंपत्ति । राज्यश्रीप्रकर्षण प्रकर्ष । उत्कर्ष । महत्ता । वैभवसौश्रिय ऐश्वर्य । वैभवईसर पु संज्ञा पुं॰ धनसंपत्ति । ऐश्वर्य । वैभवहशमत गोरव । श्रेष्ठता । बड़ाई । वैभव । ऐश्वर्यसंपदा धन दौलत । ऐश्वर्य । वैभवतुमतराक वैभव । शानशौकतह्रास पहले से छोटा या कम हो जाने की क्रिया या भाव । कमी । घटती । घटाव । छीज …संपत्ति दे॰ 'संपत्ति'रयि जल । पानीप्रभुता बडा़ई । महत्वसंपरिग्रह सौजन्यपूर्ण स्वीकार । दयालुता के साथ स्वीकार करनापित्तप्रकृति जिसकी प्रकृति पित्त की हो । जिसके शरीर में वात और कफ की अपक्षा पित्त क…सकत † ^१ संज्ञा स्त्री॰संपदू सिद्धि । पूर्णतारियासत राज्य । अमलदारी
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें