🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:52:53 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भूति
bhūti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
राख के नाम (1.1.69) भसित · भस्म
विभूति, भूति और ऐश्वर्य (1.1.44) विभूति · ऐश्वर्य · अणिमा · महिमा · गरिमा · लघिमा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भूति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. वैभव । धनसंपत्ति । राज्यश्री । उ॰— धरमनीति उपदेशिय ताही । कीरति भूति सुगति प्रिय जाही ।—तुलसी (शब्द॰) ।
२. भस्म । राख । उ॰—भव अंग भूनि मसान को सुमिरत सोहावनि पावनी ।—तुलसी (शब्द॰) ।
३. उत्पत्ति ।
४. वृद्धि । अधिकता ।
५. अणिमा आदि आठ प्रकार की सिद्धियाँ ।
६. हाथी का मस्तक रँगकर उसका श्रृंगार करना ।
७. पुराणानुसार एक प्रकार के पितृ ।
७. लक्ष्मी ।
९. वृद्धि नाम की औषधि ।
१०. भूतृण ।
११. सत्ता ।
१२. पकाया हुआ मांस ।
१३. विष्णु ।
१४. रूसा घास ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भूति or (RV.) भूति, f. existence, being, L.
well-being, thriving, prosperity, might, power, wealth, fortune, RV. &c. &c.
Welfare personified (= लक्ष्मी), BhP.
superhuman power (as attainable by the practice of austerity and magical rites), W.
ornament, decoration, Megh. 19
ashes, Kāv.; Kathās.
fried meat, L. (?)
= भूमि, earth, ground, AitBr. (Sāy.)
(with मरुताम्) N. of a Sāman, ĀrṣBr.
of various plants (Andropogon Schoenanthus or = रोहिष &c.), L.
(also ˚ती), of the wife of Ruci or Kavi and the mother of Manu Bhautya, Hariv.; VP.
भूति m. a class of deceased ancestors, MārkP.
N. of Viṣṇu, MBh.
of Śiva, L.
of the father of Manu Bhautya, MārkP.
of a Brāhman, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (762,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भूतिः f. [भू-क्तिन्] 1 Being, existence. --2 Birth, production. --3 Wellbeing, welfare, happiness, prosperity; प्रजानामेव भूत्यर्थं स ताभ्यो बलिमग्रहीत् R. 1. 18; नरपतिकुलभूत्यै 2. 75; स वोऽस्तु भूत्यै भगवान् मुकुंदः Vikr. 1. 2. --4 Success, good fortune. --5 Wealth, riches, fortune; विपत्प्रतीकारपरेण मंगलं निषेव्यते भूतिसमुत्सुकेन वा Ku. 5. 76. --6 Grandeur, dignity, majesty. --7 Ashes; भृतभूतिरहीनभोगभाक् Śi. 16. 71 (where भूति means ‘riches’ also); स्फुटोपमं भूतिसितेन शुंभुना 1. 4. --8 Decoration of elephants with coloured stripes; भक्तिच्छेदैरिव चिरचितां भूतिमंगे गजस्य Me. 19. --9 The superhuman power attainable by the practice of penance or magical rites. --10 Fried meat. --11 The rutting of elephants. --तिः 1 An epithet of Śiva. --2 Of Viṣṇu --3 Of a class of Manes. --Comp. --कर्मन् n. any auspicious or festive rite. --काम a. desirous of prosperity. --(मः) {1} a minister of state. {2} an epithet of Bṛhaspati. --कालः a happy or auspicious hour. --कीलः {1} a hole, pit. {2} a meat. {3} a cellar, an underground room. --कृत् m. an epithet of Śiva. --गर्भः an epithet of Bhavabhūti. --दः an epithet of Śiva. --निधानं the lunar mansion called धनिष्ठा. --भूषणः an epithet of Śiva. --वाहनः an epithet of Śiva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0822-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भूति स्त्री भू--क्तित् । १ भवने २ अणिमाद्यष्टविधैश्वर्य्ये ३ शिवाङ्ग स्थभस्मनि ४ गजवेशे च भेदि० ५ भूतृणे ६ सम्पत्तौ ७ जात्यां विश्वः ८ वृद्धिनामौषधे च राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4687,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भूतिः, स्त्री, (भवत्यनयेति । भू + “क्तिच्क्तौ च संज्ञायाम् ।” ३ । ३ । १७४ । इति क्तिच् ।) महादेवस्य अणिमाद्यष्टप्रकारवैभवम् । इत्य- मरः । १ । १ । ३८ ॥ शम्भुधृतभस्म । इत्यमर- टीकायां भरतः ॥ भस्म ॥ (यथा, शिशुपाल- वधे । १ । ४ । “क्षणं क्षणोत्क्षिप्तगजेन्द्रकृत्तिना स्फुटोपमं भूतिसितेन शम्भुना ॥”) सम्पत्तिः । (उत्तरोत्तरवृद्धिः । यथा, भगवद्- गीतायाम् । १८ । ७४ । “यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्द्धरः । तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम ॥”) हस्तिशृङ्गारः । इति मेदिनी ते, ४० ॥ (हस्ति- शृङ्गारोऽत्र गजमण्डनम् । यथा, मेघदूते । १९ । “रेवां द्रक्ष्यस्यपलविषमे बिन्ध्यपादे विशीर्णाम् । भक्तिच्छेदैरिव विरचितां भूतिमङ्गे गजस्य ॥”) जातिः । इति विश्वः ॥ (पितृगणभेदः । यथा, मार्कण्डेयपुराणे । ९६ । ४३ । “विश्वो विश्वभुगाराध्यो धर्म्मो धन्यः शुभाननः । भूतिदो भूतिकृद् भूतिः पितॄणां ये गणा नव ॥” लक्ष्मीः । यथा, भागवते । ४ । १ । ४ । “यस्तयोः पुरुषः साक्षाद् विष्णुर्यज्ञस्वरूपधृक् । या स्त्री सा दक्षिणा भूतेरंशभूतानपायिनी ॥” भूतेर्लक्ष्म्याः । इति तट्टीकायां श्रीधरस्वामी ॥) वृद्धिनामौषधम् । रोहिषतृणम् । भूतृणम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ (भवनमिति । भू + क्तिन्) उत्पत्तिः । सत्ता । इति भूघातोर्भावे क्तिप्रत्य- वेन निष्पन्नम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-532-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भूति" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें