🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:20:52 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विभूति
vibhūti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
विभूति, भूति और ऐश्वर्य (1.1.44) भूति · ऐश्वर्य · अणिमा · महिमा · गरिमा · लघिमा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विभूति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. बहुतायत । वृद्धि । बढ़ती ।
२. विभव । ऐश्वर्य ।
३. संपत्ति । धन ।
४. दिव्य या अलौकिक शक्ति जिसके अंतर्गत अणिमा, महिमा, गरिमा, लधिमा, प्राप्ति, प्राकाम्य, ईशित्व और वशित्व ये आठ सिद्धियाँ हैं । विशेष—योगदर्शन के विभूतिपाद में इसका वर्णन है कि किन किन साधनाओं से कौन कौन सी विभूतियाँ प्राप्त होती हैं ।
५. शिव के अंग में चढ़ाने की राख या भस्म । विशेष—देवी भागवत, शिवपुराण आदि में भस्म या विभूति धारण करने का माहत्म्य विस्तार से वर्णित है ।
६. भगवान् विष्णु का वह ऐश्वर्य जो नित्य और स्थायी माना जाता है ।
७. लक्ष्मी ।
८. विविध सृष्टि ।
९. एक दिव्यास्त्र जो विश्वामित्र ने राम को दिया था ।
१०. प्रभुत्व । बड़ाई ।
११. सृष्टि ।
१२. ताकत । शक्ति । महत्ता (को॰) ।
१३. प्रतिष्ठा । उच्च पद (को॰) ।
१४. विस्तार । प्रसार (को॰) ।
१५. प्रवृत्ति । प्रकृति । स्वभाव (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-भूति mfn. penetrating, pervading, Nir.
abundant, plentiful, RV.
mighty, powerful, ib.
presiding over (gen.), ib. viii, 50, 6
वि-भूति m. N. of a Sādhya, Hariv.
of a son of Viśvāmitra, MBh.
of a king, VP.
वि-भूति f. development, multiplication, expansion, plenty, abundance, Kāv.; Kathās. &c.
manifestation of might, great power, superhuman power (consisting of eight faculties, especially attributed to Śiva, but supposed also to be attainable by human beings through worship of that deity, viz. अणिमन्, the power of becoming as minute as an atom; लघिमन्, extreme lightness; प्राप्ति, attaining or reaching anything [e.g. the moon with the tip of the finger] ; प्राकाम्य, irresistible will; महिमन्, illimitable bulk; ईशिता, supreme dominion; वशिता, subjugating by magic; and कामावसायिता, the suppressing all desires), ib.
a partic. Śakti, Hcat.
the might of a king or great lord, sovereign power, greatness, Kālid.; Pañcat.; Kathās. &c.
successful issue (of a sacrifice), MBh.; R.
splendour, glory, magnificence, Hariv.; Ragh.; VarBṛS.
fortune, welfare, prosperity, PraśnUp.; MBh. &c.
(also pl.) riches, wealth, opulence, Kām.; Kāv.; Kathās.
N. of Lakṣmi (the goddess of fortune and welfare), BhP.
the ashes of cow-dung &c. (with which Śiva is said to smear his body, and hence used in imitation of him by devotees), Pañcar.; Sāh.
(in music) a partic. Śruti, Saṃgīt.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (978,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विभूतिः f. 1 Mighty, power, greatness; Śi. 14. 5; Ku. 2. 61. --2 Prosperity, welfare. --3 Dignity, exalted rank. --4 Riches, plenty, magnificence, splendour; अहो राजाधिराजमंत्रिणो विभूतिः Mu. 3; R. 8. 36. --5 Wealth, riches; R. 4. 19, 6. 76, 17. 43. --6 Superhuman power (which consists of eight faculties, अणिमन्, लघिमन्, प्राप्ति, प्राकाम्य, महिमन्, रिशिता, वशिता and कामावसायिता); Ku. 2. 11. --7 Ashes of cow-dung.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0985-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विभूति स्त्री वि + भू--क्तिन् । १ भस्मनि “अणिमा लघिमा प्राप्तिः प्रावाम्यं महिमा तथा । ईशित्वं च वशित्वञ्च तथा कामावसायिता” इत्युक्ते २ ऐश्वर्य्ये च । ऐश्वर्य्य- शब्दे १५४९ पृ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4915,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विभूतिः, स्त्री, (वि + भू + क्तिन् ।) अणिमादि- कमष्टधा । तत्पर्य्यायः । भूतिः २ ऐश्वर्य्यम् ३ । इत्यमरः ॥ (यथा, ऋग्वेदे । १ । ८ । ९ । “एवाहिते विभूतय इन्द्रमावते ॥” “विभूतयः ऐश्वर्य्यविशेषाः ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥) शिवधृतभस्म । अस्य शिवस्य अणिमाद्यष्टप्रकारं वैभवं विभूत्यादिपदत्रयं वाच्यं केचित्तु विभूतिर्भूतिरिति द्वयं शम्भुधृतभस्मनि अणिमाद्यष्टके तु ऐश्वर्य्यमित्याहुः । विभवत्यनया विभूतिः क्तिः भवतेः क्तिः भूतिः विग्रहणमन्यो- पसर्गनिरासार्थं ईश्वरगुणैश्वर्य्यं भावे ष्ण्यः अणिमादि लघिमादि । तथा च । “अणिमा लघिमा प्राप्तिः प्राकाम्यं महिमा तथा । ईशित्वञ्च वशित्वञ्च तथा कामावशायिता ॥” इति ॥ अणुत्वमणिमा येन सूक्ष्मो भूत्वा विचरति । लघुत्वं लघिमा येन वायुरिव लघुतरो भवति । प्राप्तिरभीप्सितप्रापणं प्राकाम्यमिच्छानभिघातः । महिमा महत्त्वं येन चतुर्द्दशभुवनान्यस्योदरे वर्त्तन्ते । ईशित्वं प्रभुता येन स्थावरजङ्गमादि- भूतान्यादेशकारीणि भवन्ति । वशित्वं स्वातन्त्र्यं येन स्वतन्त्रश्चरति । कामेन इच्छया अवशा- यितुं स्थातुं शीलमस्य कामावशायी शीङो [] ग्रहादित्वाण्णिन् तस्य भावः कामावशायिता । सर्व्वानन्दस्तु अनेकार्थत्वाद्धातूनां स्मृतिरिह तिष्ठत्यर्थः । अवशायी दन्तमध्य इत्याह । इति भरतः ॥ * ॥ अपि च । श्रीभगवानुवाच । “परात्परतरं तत्त्वं परं ब्रह्मैकमव्ययम् । नित्यानन्दं स्वयं ज्योतिरद्वयं तमसः परम् । ऐश्वर्य्यं तस्य यन्नित्यं विभूतिरिति गीयते ॥” इति कौर्म्मे १ अध्यायः ॥ (लक्ष्मीः । यथा, ऋग्वेदे । १ । ३० । ५ । “विभूतिरस्तु सूनृता ।” “विभूतिर्लक्ष्मीः ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥ विभवहेतुः । यथा, तत्रैव । ६ । २१ । १ । “रयिर्व्विभूतिरीयते वचस्या ॥” “विभूतिर्ज्जगतो विभवहेतुः ॥” इति तद्भाष्ये सायणः ॥ विविधसृष्टिः । यथा, भागवते । ४ । २४ । ४३ । “शक्तित्रयसमेताय मीढुषेऽहंकृतात्मने । चेत आकूतिरूपाय नमो वाचोविभूतये ॥” सम्पत् । यथा, रघुवंशे । ८ । ३६ । “अभिभूय विभूतिमार्त्तवीं मधुगन्धातिशयेन वीरुधाम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-413-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विभूति" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें