🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:27:55 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संपत्ति
saṃpatti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संपत्ति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ सम्पत्ति] दे॰ संपत्ति । उ॰—(क) संपति सब रघुपति कै आही ।—मानस, २ ।१८६ । (ख) जगत विदित बूँदी नगर सुख संपति को धाम ।—मतिराम (शब्द॰) । (ग) तहों कियों भंदक्तं बिन संपति शोभा साज ।—केशव (शब्द॰) ।
संपत्ति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ सम्पत्ति]
१. ऐश्वर्य । वैभव ।
२. धत । दोलत । जायदाद । मिलकियत ।
३. सफलता । पूर्णता । सिद्धि ।
४. प्राप्ति । लाभ ।
५. अधिकता । बहुतायत ।
६. सौभाग्य । अच्छे दिन (को॰) ।
७. एक जड़ी । वृद्धि (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सम्-पत्ति f. prosperity, welfare, good fortune, success, accomplishment, fulfilment, turning out well (instr. = ‘at random’), Nir.; R. &c.
concord, agreement, ŚrS.
attainment, acquisition, enjoyment, possession, AitBr. &c. &c.
becoming, turning into, Śaṃk.
being, existing, existence, Suśr.; Hcat.
good state or condition, excellence, MBh.; Suśr.
plenty, abundance, affluence, Kāv.; Kathās.; MārkP.
a sort of medicinal root, W.
a partic. Kalā (q.v.) of Prakṛti and wife of Īśāna, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1172,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संपत्तिः f. 1 Prosperity, increase of wealth; संपत्तौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता Subhāṣ. --2 Success, fulfilment, accomplishment. --3 Perfection, excellence; as in रूपसंपत्ति. --4 Exuberance, plenty, abundance. --5 A suitable state or condition.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1102-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सम्पत्ति स्त्री सम् + पद--क्तिन् । १ अतिविभवे अमरः २ अनु- रूपात्मभावे यस्य यद्रूपता उचिता तस्य तथाभवने च सि० कौ० ३ विभूतौ मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5239,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सम्पत्तिः, स्त्री, (सं + पद् + क्तिन् ।) विभवोत्- कर्षः । तत्पर्य्यायः । श्रीः २ लक्ष्मीः ३ सम्पद् ४ । इत्यमरः । २ । ८ । ८२ ॥ ऋद्धिः ५ । इति जटाधरः ॥ भूतिः ६ । इति मेदिनी ॥ (यथा, कथासरित्- सागरे । २४ । १६१ । “तदैव च ददौ तस्मै सुतां क्लेशविवर्द्धिताम् । निजां शिवाय सम्पत्तिमिव मूढत्वहारिताम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-281-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "संपत्ति" आता है (42)
रै धन दौलत । संपत्तिदर्व पु ^१ संज्ञा पुं॰ द्रव्य धन । संपत्तिविभव धन । संपत्तिगुहिल धन । संपत्तिवित्त धन । संपत्तिपृक्थ संपत्ति । धनगृहसार संपत्ति । जायदादकिंचन्य धन । संपत्तिवित्तमात्रा धन । संपत्तिदब्ब पु ^१ संज्ञा पुं॰ द्रव्य । धन । संपत्ति । सामानदौलत धन । संपत्ति । क्रि॰ प्र॰—उठाना ।—खर्चना ।—लगानावितु पु ‡ संज्ञा पुं॰ धन । संपत्तिइमलाक संपत्ति । जायदादजायदाद भूमि, धन या सामान आदि जिसपर किसी का अधिकार हो । संपत्ति । विशेष—कानून …अर्बदर्ब पु संज्ञा पुं॰ धन । संपत्ति । धनदौलतराष्ट्रीयकरण भूमि, संपत्ति, व्यवसाय, रेलवे आदि को राष्ट्रीय व्यवस्था के अंतर्गत कर …धन वह वस्तु या वस्तुओं की सअष्टि जिससे किसी उपयोगी या इष्ट अर्थ की सिद्धि…मघ पुरस्कार । इनामरमा लक्ष्मीराध वैशाख माससंभार संचय । एकत्र करना । इकट्ठा करनाविभूति बहुतायत । वृद्धि । बढ़तीसुवर्ण सोना । स्वर्णरयि जल । पानीगेह्य गृहकार्य । गृहप्रबंधभागधेय भाग्य । तकदीर । किस्मतवितानक धनियारैवत्य एक प्रकार का सामसंपरिग्रह सौजन्यपूर्ण स्वीकार । दयालुता के साथ स्वीकार करनाजथा दे॰ 'यथा'रकम लिखने की क्रिया या भावसकत † ^१ संज्ञा स्त्री॰नेमत ईश्वर की कृपा । ईश्वरीय देनअसासा माल । असबाबमिल्क जमींदारीरुपया भारत में प्रचलित चाँदी का सब- से बड़ा सिक्का जो सोलह आने (चौसठ पैसे) क…कैपिटल किसी व्यक्ति या समुदाय का ऐसा । समस्त धन जिसे वह किसी व्यवसाय या काम स…मालियत कीमत । मूल्यपरिर्बह राजाओं के हाथी घोड़ों पर डाली जानेवाली झूललाभस्थान फलित जयोतिष के अनुसार जन्मकुंडल में लग्न से ग्यारहवाँ स्थान, जिसे देखक…विशेष—'श्री' का लाल चिह्न तिलक में रोली से बनाते हैं, इसीलिये रोली को भी श्री या 'स…हस्तांतरित जो दूसरे को प्रदत्त हो । दूसरे को दिया हुआ
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬