🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:31:44 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विभव
vibhava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विभव संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. धन । संपत्ति ।
२. ऐश्वर्य । शक्ति । उ॰—भव भव विभव पराभव कारिनि ।—तुलसी (शब्द॰) ।
३. औदार्य ।
४. बहुतायत । आधिक्य ।
५. मोक्ष । जन्ममरण से छुटकारा ।
६. साठ संवत्सरों में से छत्तीसवाँ संवत्सर ।
७. उन्नत अवस्था । पद । प्रतिष्टा (को॰) ।
८. महत्ता (को॰) ।
९. पालन । रक्षण (को॰) ।
१०. प्रलय (बौद्ध) ।
११. संगीत में एक ताल (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-भव &c. See under वि-√ भू.
वि-भव mfn. powerful, rich, MBh. xiii, 802
वि-भव m. being everywhere, omnipresence, Kaṇ.
development, evolution (with Vaiṣṇavas ‘the evolution of the Supreme Being into secondary forms’), Sarvad.
power, might, greatness, exalted position, rank, dignity, majesty, dominion, R.; Kālid.; VarBṛS. &c. (ifc. with loc., ‘one whose power consists in’, Gīt.)
influence upon (loc.), ŚāṅkhŚr.
(also pl.) wealth, money, property, fortune, MBh.; Kāv. &c.
luxury, anything sumptuary or superfluous, Hcar.
magnanimity, lofty-mindedness, W.
emancipation from existence, Inscr.; BhP.
N. of the 2nd year in Jupiter's cycle of 60 years, VarBṛS.
destruction (of the world), Buddh.
(in music) a kind of measure
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (977,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विभवः 1 Wealth, riches, property; अतनुषु विभवेषु ज्ञातयः संतु नाम Ś. 5. 8; R. 8. 69. --2 Might, power, prowess, greatness; एतावान्मम मतिविभवः V. 2; वाग्विभवः Māl. 1. 26, R. 1. 9; Ki. 5. 21. --3 Exalted position, rank, dignity. --4 Magnanimity. --5 Final beatitude, absolution.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0984-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विभव पु० वि + भू--अच् । १ धने २ मोक्षे सर्वमूर्त्तसंयोग- रूपे ३ ऐश्वर्य्ये नेदि० । षष्टिसंवत्सरमध्ये “सुभिक्षं क्षेम- मारोग्यं सर्वे व्याधिविवर्जिताः । प्रशान्ता मानवास्तत्र बहुशस्या वसुन्धराः । हृष्टाः पुष्टाः जनाः सर्वे विभवे- ऽवदे वरानने! इत्युक्तफलके ४ वर्णभेदे पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4913,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विभवः, पुं, धनम् । (यथा, मनौ । ४ । ३४ । “न जीर्णमलवद्बासा भवेच्च विभवे सति ॥”) मोक्षः । ऐश्वर्य्यम् । इति मेदिनी । वे, ५१ ॥ (यथा, भागवते । ७ । ८ । ५५ । “भवता हरे स वृजिनोऽवसादितो नरसिंह नाथ विभवाय नो भव ॥”) प्रभवादिषष्टिसंवत्सरान्तर्गतद्वितीयवर्षम् । यथा, भविष्यपुराणे । भैरव उवाच । “सुभिक्षं क्षेममारोग्यं सर्व्वे व्याधिविवर्ज्जिताः । प्रशान्ता मानवास्तत्र बहुशस्या वसुन्धरा । हृष्टास्तुष्टा जनाः सर्व्वे विभवे च वरानने ! ॥” इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-410-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विभव" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें