🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:52:49 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

यत्न
yatna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
यत्न संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. नैयायिकों के अनुसार रूप आदि २४ गुणों के अंतर्गत एक गुण जो तीन प्रकार का होता है— प्रवृत्ति, निवृत्ति और, जीवनयोनि ।
२. उद्योग । प्रयत्न । कोशिश ।
३. उपाय । तदबीर । उ॰— पाछे पृथु को रूप हरि लीन्हों नाना रस दहि काढ़ै । तापर रचना रची विधाता बहु विधि यत्नन बाढै़ ।— सूर (शब्द॰) ।
४. रक्षा का आयोजन । हिफाजत । जैसे,—इस वस्तु को बड़े यत्न से रखना ।
५. रोगशांति का उपाय । चिकिस्ता । उपचार ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यत्न m. activity of will, volition, aspiring after, Kaṇ.; Bhāṣāp.
performance, work, Bhar.
(also pl.) effort, exertion, energy, zeal, trouble, pains, care, endeavour after (loc. or comp.), Mn.; MBh. &c. (यत्नं with √ कृ, आ-√ स्था, समा-√ स्था, आ-√ धा and loc. or inf., ‘to make an effort or attempt’, ‘take trouble or pains for’; यत्नेन or ˚त्नैस्, ‘with effort’, ‘carefully’, ‘eagerly’, ‘strenuously’ [also यत्न ibc.]; यत्नेनापि, ‘in spite of every effort’; यत्नैर् विना, ‘without eff˚’; यत्नात्, with or notwithstanding eff˚; महतो यत्नात् ‘, with great eff˚’, ‘very carefully’)
a special or express remark or statement, ĀpŚr., Sch.
यत्न यत्य. See p. 841, cols. 1 and 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (841,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यत्नः [यत्-भावे नङ्] 1 An effort, exertion, attempt, endeavour, trial; यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोषः H. Pr. 31; Bh. 2. 5. --2 Diligence, assiduity, perseverance. --3 Care, zeal, watchfulness, vigilance; महान्हि यत्नस्तव देवदारौ R. 2. 56; प्रतिपात्रमाधीयतां यत्नः Ś. 1. --4 Pains, trouble, labour, difficulty; शेषांगनिर्माणविधौ विधातुर्लावण्य उत्पाद्य इवास यत्नः Ku. 1. 35, 7. 66; R. 7. 14. (यत्नेन ind. with great effort, diligently, carefully. यत्नतः carefully, zealously, sedulously; Bh. 2. 99. यत्नात् {1} with great effort. {2} diligently, vigorously, zealously. {3} in spite of every effort. {4} necessarily.). --Comp. --आक्षेपः (in Rhet.) an objection raised even though there be an attempt to stop it.
यत्त, यत्न See under यत्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0885-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यत्न पु० यत--भावे नङ् । १ आयासे २ उद्योगे वैशेषिकोक्ते प्रवृत्ति- निवृत्तिजीवनयोनिरूपत्रैविध्यापन्ने ३ गुणभेदे च । स च आत्मगुणः इति नैयाविकादयः चित्तगुण इति सांख्यवै- दान्तिकाः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4771,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यत्नः, पुं, (यत + “यजयाचयतविच्छप्रच्छरक्षो नङ् ।” ३ । ३ । ९० । इति नङ् ।) रूपादि- चतुर्व्विंशतिगुणान्तर्गतगुणविशेषः । स च त्रिविधः । प्रवृत्तिः १ निवृत्तिः २ जीवन- योनिः ३ । यथा, -- “प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च तथा जीवनयोनयः । एवं प्रयत्नत्रैविध्यं तान्त्रिकैः परिकीर्त्तितम् ॥” तेषां कारणं यथा, -- “चिकीर्षा कृतिसाध्येष्टसाधनत्वमतिस्तथा । उपादानस्य चाध्यक्षं प्रवृत्तौ जनकं भवेत् ॥ निवृत्तिस्तु भवेद्द्वेषाद्द्विष्टसाधनताधियः । यत्नो जीवनयोनिस्तु सर्व्वदातीन्द्रियो भवेत् । शरीरे प्राणसञ्चारे कारणं तत् प्रकीर्त्तितम् ॥” इति भाषापरिच्छेदः ॥ उद्योगः । यथा, -- “उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मी- र्दैवेन देयमिति कापुरुषा वदन्ति । दैवं निहत्य कुरु पौरुषमात्मशक्त्या यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोषः ॥” इति हितोपदेशः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-011-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "यत्न" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें