🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:09:57 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

व्यवसाय
vyavasāya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
व्यवसाय संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह कार्य जिसके द्वारा किसी की जीविका का निर्वाह होता हो । जीविका । जैसे,—दूसरों की सेवा करना ही उसका व्यवसाय है ।
२. रोजगार । व्यापार । जैसे॰—आजकल कपड़े का व्यवसाय कुछ मंदा है ।
३. कोई कार्य आरंभ करना ।
४. निश्चय ।
५. प्रयत्न । उद्योग । कोशिश ।
६. उद्यम । काम धंधा ।
७. इच्छा । विचार । कल्पना ।
८. अभिप्राय । मतलब ।
९. विष्णु का एक नाम ।
१०. शिव का एक नाम ।
११. अवस्था । परिस्थिति (को॰) ।
१२. आचरण ।
१३. कौशल । कूटयुक्ति (को॰) ।
१४. डींग । शेखी (को॰) ।
१५. प्रथम अनुभूति (को॰) ।
१६. धर्म के एक पुत्र का नाम जो दक्ष की एक कन्या वपुसृ से उत्पन्न हुआ था (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्य्-अवसाय See col. 3.
व्य्-अवसाय m. strenuous effort or exertion, Car.
settled determination, resolve, purpose, intention to (loc., acc. with प्रति, or comp.; ˚यम्√ कृ to make up one's mind, resolve, determine), MBh.; Kāv. &c.
Resolution (personified), R.; Pur.
trade, business, Campak.
an act, action, performance, R.
first impression or perception, Nīlak.
state, condition, MBh.
artifice, stratagem, trick, W.
boasting, ib.
N. of Viṣṇu, MW.
of Śiva, ib.
of a son of Dharma by Vapus (daughter of Dakṣa), ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1033,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्यवसायः 1 Effort, exertion, energy, industry, perseverance; करोतु नाम नीतिज्ञो व्यवसायमितस्ततः [] H. 2. 14. --2 Resolve, resolution, determination; मंदीचकार मरणव्यवसायबुद्धिं Ku. 4. 45 ‘the thought of resolving to die’; Bg. 2. 41, 10. 36. --3 An act, action, performance; व्यवसायः प्रतिपत्तिनिष्टुरः R. 8. 65. --4 (a) Business, employment, trade. (b) Following a particular profession or trade. --5 Conduct, behaviour. --6 Device, stratagem, artifice. --7 Boasting. --8 N. of Viṣṇu. --9 Of Śiva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1020-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यवसाय पु० वि + अव + सो--घञ् । १ उद्यमे “मरणव्यवमायबु- द्धिम्” कुमारः । ३ उपजीविकायाम् ३ अनुष्ठाने ४ अवधारणे च “व्यवसायात्मिका बुद्धिः” गीता । ५ विष्णौ विष्णुस० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4983,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यवसायः, पुं, (वि + अव + सो + घञ् ।) उप- जोविका । पेशा इति पारस्यभाषा । यथा, -- “करोति नाम नीतिज्ञो व्यवसायमितस्ततः । फलं पुनस्तदेव स्याद्यद्विधेर्मनसि स्थितम् ॥” इति हितोपदेशे २ परिच्छेदः ॥ अपि च । “आहारो द्विगुणः स्त्रीणां बुद्धिस्तासां चतुर्गुणा । षड्गुणो व्यवसायश्च कामश्चाष्टगुणः स्मृतः ॥” इति चाणक्यशतकम् ॥ अनुष्ठानम् । इति व्यवसायिशब्दार्थदर्शनात् ॥ (यथा, रामायणे । २ । ३० । ४१ । “सर्व्वथा सदृशं सीते ! मम स्वस्य कुलस्य च । व्यवसायमनुक्रान्ता कान्ते ! त्वमतिशोभनम् ॥”) निश्चयः । यथा, -- “ब्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन । बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ॥” इति भगवद्गीतायाम् २ अध्यायः ॥ व्यवसायात्मिकेति । इह ईश्वराराधनलक्षणे कर्म्मयोगे व्यवणायात्मिका परमेश्वरभक्त्यैक ध्रुवं तरिष्यामीति निञ्चयात्मिका एकैव एकनिष्ठैव बुद्धिर्भवति । अव्यबसायिनामीश्वराराधनबहि- र्मुखानां कामिनां कामनानन्त्यादनन्तास्तत्रापि कर्म्मफल-गुणफलत्वादि-प्रकारभेदाद्बहुशाखाश्च बुद्धयो भवन्ति । इति तट्टीकायां स्वामी ॥ विष्णुः । यथा, -- “व्यवसायो व्यवस्थानः संस्थानः स्थानदो ध्रुवः ॥” इति महाभारते तस्य सहस्रनामस्तोत्रे । १३ । १४९ । ५५ ॥ (महादेवः । यथा, तत्रैव । १३ । १७ । ५० । “सहस्रहस्तो विजयो व्यवसायो ह्यतन्द्रितः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-534-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "व्यवसाय" आता है (26)
पद व्यवसाय । कामव्यापृति व्यवसाय । व्यापारव्यवसिति व्यवसाय । रोजगारधंद पु संज्ञा पुं॰ धंधा । व्यवसायकबार व्यापार । रोज- गार । उद्यम । व्यवसाय । लेनदेनमशगला उद्यम । व्यवसायकारबार कामकाज । व्यापार पेशा । व्यवसायबेवसाउ पु संज्ञा पुं॰ उद्यम । व्यवसाय । कामबैपारी व्यापार । व्यवसाय । काम धँधाराष्ट्रीयकरण भूमि, संपत्ति, व्यवसाय, रेलवे आदि को राष्ट्रीय व्यवस्था के अंतर्गत कर …तरीष सूखा गोबरतविष स्वर्गकृत्य कर्त्तव्य कर्म । वेदविहित आवश्यक कार्य । विशेष—बौद्धों के मत से ज्ञाना…वर्तन बरताव । व्यवहारजिगीषा जय की इच्छा । विजय प्राप्त करने की कामनाबुद्धि वह शक्ति जिसके अनुसार मनुष्य किसी उपस्थित विषय के संबंध में ठीक ठीक वि…विमर्ष विवेचन । विचारकाज प्रयत्न जो किसी उद्देश्य की सिद्धिके लिये किया जाय । कार्य । काम । कृत…गमत रास्ता । मार्गबनज कमलकमाई कमाया हुआ धन । अर्जित द्रव्यकिसब पु संज्ञा पुं॰पेशा वह कार्य जो मनुष्य नियमित रूप से अपनी जीविका उपार्जित करने के लिये करत…कारखाना वह स्थान जहाँ व्यापार के लिये कोई वस्तु बनाई जाती है । जैसे, —पुतलीघर,…रोजागार जीविका या धनसंचय करने के लिये हाथ में लिया हुआ काम जिसमें कोई बराबर लग…विशेष—इसपर यह कहानी है की दो भाई थे, जिनमें एक दरिद्र और दूसरा धनी था । पहला भाई …
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें