🕉️ 23 November 2026, Monday · 03:22:05 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

व्यवसाय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

व्यवसाय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

व्यवसाय

अर्थ: प्रयत्न, चेष्टा, ऊर्जा, उद्योग, धैर्य

व्युत्पत्ति: वि + अव + सो + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. व्यवसाय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — व्यवसाय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाव्यवसायःव्यवसायौव्यवसायाः
द्वितीयाव्यवसायम्व्यवसायौव्यवसायान्
तृतीयाव्यवसायेनव्यवसायाभ्याम्व्यवसायैः
चतुर्थीव्यवसायायव्यवसायाभ्याम्व्यवसायेभ्यः
पञ्चमीव्यवसायात् / व्यवसायाद्व्यवसायाभ्याम्व्यवसायेभ्यः
षष्ठीव्यवसायस्यव्यवसाययोःव्यवसायानाम्
सप्तमीव्यवसायेव्यवसाययोःव्यवसायेषु
सम्बोधनहे व्यवसायहे व्यवसायौहे व्यवसायाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — व्यवसाय
व्यवसाय
vyavasāya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
व्यवसाय संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह कार्य जिसके द्वारा किसी की जीविका का निर्वाह होता हो । जीविका । जैसे,—दूसरों की सेवा करना ही उसका व्यवसाय है ।
२. रोजगार । व्यापार । जैसे॰—आजकल कपड़े का व्यवसाय कुछ मंदा है ।
३. कोई कार्य आरंभ करना ।
४. निश्चय ।
५. प्रयत्न । उद्योग । कोशिश ।
६. उद्यम । काम धंधा ।
७. इच्छा । विचार । कल्पना ।
८. अभिप्राय । मतलब ।
९. विष्णु का एक नाम ।
१०. शिव का एक नाम ।
११. अवस्था । परिस्थिति (को॰) ।
१२. आचरण ।
१३. कौशल । कूटयुक्ति (को॰) ।
१४. डींग । शेखी (को॰) ।
१५. प्रथम अनुभूति (को॰) ।
१६. धर्म के एक पुत्र का नाम जो दक्ष की एक कन्या वपुसृ से उत्पन्न हुआ था (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्य्-अवसाय See col. 3.
व्य्-अवसाय m. strenuous effort or exertion, Car.
settled determination, resolve, purpose, intention to (loc., acc. with प्रति, or comp.; ˚यम्√ कृ to make up one's mind, resolve, determine), MBh.; Kāv. &c.
Resolution (personified), R.; Pur.
trade, business, Campak.
an act, action, performance, R.
first impression or perception, Nīlak.
state, condition, MBh.
artifice, stratagem, trick, W.
boasting, ib.
N. of Viṣṇu, MW.
of Śiva, ib.
of a son of Dharma by Vapus (daughter of Dakṣa), ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1033,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्यवसायः 1 Effort, exertion, energy, industry, perseverance; करोतु नाम नीतिज्ञो व्यवसायमितस्ततः [] H. 2. 14. --2 Resolve, resolution, determination; मंदीचकार मरणव्यवसायबुद्धिं Ku. 4. 45 ‘the thought of resolving to die’; Bg. 2. 41, 10. 36. --3 An act, action, performance; व्यवसायः प्रतिपत्तिनिष्टुरः R. 8. 65. --4 (a) Business, employment, trade. (b) Following a particular profession or trade. --5 Conduct, behaviour. --6 Device, stratagem, artifice. --7 Boasting. --8 N. of Viṣṇu. --9 Of Śiva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1020-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यवसाय पु० वि + अव + सो--घञ् । १ उद्यमे “मरणव्यवमायबु- द्धिम्” कुमारः । ३ उपजीविकायाम् ३ अनुष्ठाने ४ अवधारणे च “व्यवसायात्मिका बुद्धिः” गीता । ५ विष्णौ विष्णुस० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4983,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यवसायः, पुं, (वि + अव + सो + घञ् ।) उप- जोविका । पेशा इति पारस्यभाषा । यथा, -- “करोति नाम नीतिज्ञो व्यवसायमितस्ततः । फलं पुनस्तदेव स्याद्यद्विधेर्मनसि स्थितम् ॥” इति हितोपदेशे २ परिच्छेदः ॥ अपि च । “आहारो द्विगुणः स्त्रीणां बुद्धिस्तासां चतुर्गुणा । षड्गुणो व्यवसायश्च कामश्चाष्टगुणः स्मृतः ॥” इति चाणक्यशतकम् ॥ अनुष्ठानम् । इति व्यवसायिशब्दार्थदर्शनात् ॥ (यथा, रामायणे । २ । ३० । ४१ । “सर्व्वथा सदृशं सीते ! मम स्वस्य कुलस्य च । व्यवसायमनुक्रान्ता कान्ते ! त्वमतिशोभनम् ॥”) निश्चयः । यथा, -- “ब्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन । बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ॥” इति भगवद्गीतायाम् २ अध्यायः ॥ व्यवसायात्मिकेति । इह ईश्वराराधनलक्षणे कर्म्मयोगे व्यवणायात्मिका परमेश्वरभक्त्यैक ध्रुवं तरिष्यामीति निञ्चयात्मिका एकैव एकनिष्ठैव बुद्धिर्भवति । अव्यबसायिनामीश्वराराधनबहि- र्मुखानां कामिनां कामनानन्त्यादनन्तास्तत्रापि कर्म्मफल-गुणफलत्वादि-प्रकारभेदाद्बहुशाखाश्च बुद्धयो भवन्ति । इति तट्टीकायां स्वामी ॥ विष्णुः । यथा, -- “व्यवसायो व्यवस्थानः संस्थानः स्थानदो ध्रुवः ॥” इति महाभारते तस्य सहस्रनामस्तोत्रे । १३ । १४९ । ५५ ॥ (महादेवः । यथा, तत्रैव । १३ । १७ । ५० । “सहस्रहस्तो विजयो व्यवसायो ह्यतन्द्रितः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-534-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "व्यवसाय" आता है (26)
पद व्यवसाय । कामव्यापृति व्यवसाय । व्यापारव्यवसिति व्यवसाय । रोजगारधंद पु संज्ञा पुं॰ धंधा । व्यवसायकबार व्यापार । रोज- गार । उद्यम । व्यवसाय । लेनदेनमशगला उद्यम । व्यवसायकारबार कामकाज । व्यापार पेशा । व्यवसायबेवसाउ पु संज्ञा पुं॰ उद्यम । व्यवसाय । कामबैपारी व्यापार । व्यवसाय । काम धँधाराष्ट्रीयकरण भूमि, संपत्ति, व्यवसाय, रेलवे आदि को राष्ट्रीय व्यवस्था के अंतर्गत कर …तरीष सूखा गोबरतविष स्वर्गकृत्य कर्त्तव्य कर्म । वेदविहित आवश्यक कार्य । विशेष—बौद्धों के मत से ज्ञाना…वर्तन बरताव । व्यवहारजिगीषा जय की इच्छा । विजय प्राप्त करने की कामनाबुद्धि वह शक्ति जिसके अनुसार मनुष्य किसी उपस्थित विषय के संबंध में ठीक ठीक वि…विमर्ष विवेचन । विचारकाज प्रयत्न जो किसी उद्देश्य की सिद्धिके लिये किया जाय । कार्य । काम । कृत…गमत रास्ता । मार्गबनज कमलकमाई कमाया हुआ धन । अर्जित द्रव्यकिसब पु संज्ञा पुं॰पेशा वह कार्य जो मनुष्य नियमित रूप से अपनी जीविका उपार्जित करने के लिये करत…कारखाना वह स्थान जहाँ व्यापार के लिये कोई वस्तु बनाई जाती है । जैसे, —पुतलीघर,…रोजागार जीविका या धनसंचय करने के लिये हाथ में लिया हुआ काम जिसमें कोई बराबर लग…विशेष—इसपर यह कहानी है की दो भाई थे, जिनमें एक दरिद्र और दूसरा धनी था । पहला भाई …

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
व्यवसायव्यवसाय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

व्यवसाय 📚 ➤ प्रयत्न, चेष्टा, ऊर्जा, उद्योग, धैर्य

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
व्यवसाय 📚वह कार्य जिसके द्वारा किसी की जीविका का निर्वाह होता हो । जीविका । जैस…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
व्यवसाय
पद (३.३.१०१) — रक्षा, स्थान, चिह्न, पैर, वस्तु

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • व्यवसाय = वि + अवसाय तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • व्यवसाय: वि + अव + सो + घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬