🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:01:31 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वर्तन
vartana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
रहने/बरतने वाला (3.1.29) वर्तिष्णु
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वर्तन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ वर्तित]
१. बरताव । व्यवहार ।
२. व्यवसाय । जोवनोपाय । वृत्ति । रोजी ।
३. फेरना । घुमाना । बटना ।
४. परिवर्तन । फेर फार ।
५. स्थिति । ठहराव ।
६. स्थापन । रखना ।
७. सिल बट्टे से पीसना । पेषणा । बटना ।
८. वर्तमान ।
९. चरखे की वह लकड़ी जिसमें तकला लगा रहता है ।
१०. बटलोई । बकला ।
११. पात्र । बरतन ।
१२. घाव में सलाई डालकर हिलाना डुलाना, जिससे घाव या नासूक की गहराई और फैलाव आदि का पता लगता है । शल्यकंपन कर्म ।
१३. विष्णु ।
१४. कौआ ।
१५. गोल । वर्तुल । गेंद (को॰) ।
१६. वामन । बौना (को॰) ।
१७. रंजन । लगाना ।
वर्तन २ वि॰
१. रहनेवाला । ठहरनेवाला ।
२. अचल । अटल ।
३. जीवित रखनेवाला ।
४. गतिमान करनेवाला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वर्तन mfn. (also fr. Caus.) abiding, staying &c. (= वर्तिष्णु), L.
setting in motion, quickening, causing to live or be (also applied to Viṣṇu), Hariv.; BhP.
वर्तन m. a dwarf, L.
वर्तन n. the act of turning or rolling or rolling on or moving forward or about (trans. and intrans.), Nir.; KātyŚr.; BhP.; Car. &c. (also f(आ). , Harav.)
वर्तन n. twisting (a rope), L.
staying, abiding in (loc.), Uttarar.
living on (instr.), livelihood, subsistence, occupation, earnings, wages, Kāv.; Rājat.; Kathās.; Hit.
commerce, intercourse with (सह), Kām.
proceeding, conduct, behaviour, Sāh.
(ifc.) application of Kir.
a distaff or spindle, L.
a globe or ball, L.
an often told word, L.
a place where a horse rolls, L.
decoction, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (925,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वर्तन a. [वृत्-ल्यु ल्युट वा] 1 Abiding, living, staying, being &c. --2 Stationary. --नः A dwarf. --नी 1 A road, way. --2 Living, life. --3 Pounding, grinding. --4 Sending off, despatching. --5 A spindle. --नं 1 Living, being. --2 Staying, abiding, residing. --3 Action, movement, mode or manner of living; स्मरसि च तदुपांतेष्वावयोर्वर्तनानि U. 1. 26; (the word may here mean ‘abode or residence’, also). --4 Living on, subsisting (at the end of comp.) --5 Livelihood, maintenance, subsistence. --6 Turning round, revolving. --7 Rolling on, moving about. --8 Appointing. --9 A means of subsistence, profession, occupation. --10 Conduct, behaviour, proceeding. --11 Wages, salary, hire. --12 Commerce, traffic. --13 A spindle. --14 A globe, ball.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0948-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वर्त्तन न० वृत--ल्युट् । १ वृत्तौ २ स्थितौ अमरः । णिच्- भावे ल्युट् । २ स्थापने णिच् करणे ल्युट् । ३ जीवनो- पाये स्त्री ङीप् । ४ तक्रुवीठे न० मेदि० । ल्यु । ६ वृत्ति- मति वर्त्तिष्णौ च त्रि० अमरः । ७ बामने त्रि० मेदि० । ८ साधारणवर्तुले न० शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4854,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वर्त्तनं, क्ली, (वर्त्ततेऽनेनेति । वृत् + करणे ल्युट् ।) वृत्तिः । इत्यमरः । २ । ९ । १ ॥ (यथा, भाग- वते । ७ । ११ । २६ । “सम्मार्ज्जनोपलेपाभ्यां गृहमण्डनवर्त्तनैः । स्वयञ्च मण्डिता नित्यं परिमृष्टपरिच्छदा ॥”) साधारणवर्त्तुलम् । इति शब्दरत्नावली ॥
वर्त्तनं, क्ली, स्त्री, (वर्त्ततेऽनेनेति । वृत् + ल्युट् ।) तूलनाला । तर्कुपीठः । जीवनम् । इति मेदिनी । ने, १२६ ॥ (यथा, मार्कण्डेये । ५० । ७१ । “देवतापितृमर्त्त्यानामतिथीनाञ्च वर्त्तनम् । यस्यावशिष्टेनान्नेन पुंसस्तस्य गृहं त्यज ॥”)
वर्त्तनः, पुं, (वर्त्तते इति । वृत् + “अनुदात्तेतश्च हलादेः ।” ३ । २ । १४९ । इति युच् ।) वामनः । इति मेदिनी । ने, १२५ ॥ वर्त्तिष्णौ, त्रि । इत्यमरः । ३ । १ । २९ ॥ (यथा, भाग- वते । ३ । ११ । २६ । “एष दैनन्दिनः सर्गो ब्राह्मस्त्रैलोक्यवर्त्तनः । तिर्य्यङ्नृपितृदेवानां सम्भवो यत्र कर्म्मभिः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-289-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वर्तन" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें