🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:09:07 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आजीव
ājīva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आजीव संज्ञा पुं॰[सं॰]
१. जीविका । धंधा ।
२. जीविका का साधन या उपाय ।
३. उचित लाभ या आय । वाजिब आमदनी । विशेष—जो लोग कारीगरों और श्रमिकों की आमदनी को घटाने का यत्न करते थे, उनके ऊपर चाणक्य ने १००० पण जुरमाना लिखा है ।
४. राज्यकर । सरकारी टैकस या महसूल । विशेषयह भिन्न भिन्न पदार्थों पर लगता था ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-जीव m. livelihood, ŚvetUp.; Mn. xi, 63; MBh. &c.
= आजीविक, q.v., L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (133,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आजीवः, --वनं 1 Livelihood, subsistence, maintenance; भवत्याजीवनं तस्मात् Pt. 1. 48; cf. words like रूपाजीव, अजाजीव, शस्त्राजीव, स्त्र्याजीव &c.; आजीवनार्थः Ms. 10. 79 means of livelihood. --2 Profession, the means of maintaining oneself; विशुद्ध इदानीमाजीवः Ś. 6. --वः A Jaina beggar.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0230-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आजीव पु० आजीव्यतेऽनेन आ + जीव--करणे घञ् । १ आजीवनोपाये द्रव्यादौ २ उपाये च । अन्नाशनमुपक्रम्य “तस्मिन् काले स्थापयेत्तत्पुरस्तात् वस्त्रं शस्त्रं पुस्तकं लेखनीञ्च । स्वर्ण्णं रौप्यं यच्च गृह्णाति बालस्तैराजीवै- स्तस्य वृत्तिः प्रदिष्टा” मु० चि० । नृणां जन्मलग्नावधि दशमभावे मेषादीनां क्षेत्रहोराद्रेक्काणनवांशद्वादशां- शत्रिं शाशरूपैः षड्भिर्वर्गैः क्रमेणाजीवोपायविशेषज्ञानं भवति यथोक्तं जातके “अथ कल्याणवर्म्मोक्तां दशमेऽंशविभेदजाम् । वृत्तिचिन्तां लिखेत्कर्म्माजीवो- क्तामपि चिन्तयेत् । “वाटिकाकृषिबणिग्रससेवादूत्यतोऽ- जगणतः स्वभे भवेत् । जोवनं वृषगणाच्चतुष्पदैः पक्षि- धान्यशकटादिसंग्रहैः । मौक्तिकादिजलजैर्लिपिलेख्यै- र्विद्रु मादिकबणिक्क्रियादिभिः । द्वन्द्वभागत अथो कु- लीरतोनीरजैर्विषभगाग्निशस्त्रजैः । वनाद्रिकाष्ठसन्नाह कुप्याकुप्यैश्च धान्यकैः । कृषिपाषाणबाणिज्यैर्वृत्तिः सिंहांशतः खभे । गान्धर्वशिल्पशकटैर्मणिहेमकर्म्मगन्धक्र- यैर्नभसि षट्कगणैश्चलेख्यैः । हेमाम्बुगोमहिषधान्यकृषि- क्रयैश्च मूलैर्धनैर्नृपतितोऽपि तुलोत्थवर्गे । स्त्रीसङ्गमाप्तधनचौ- र्य्यचिकित्सितैश्च निन्द्योद्यमैर्नृपतिसेवनतोऽलिवर्गे । भैषज्यरू- पगणितादिकयन्त्रबिद्याभूपालमन्त्रिगिरिदुर्गवशाद्धनुःस्थे । [] वराङ्गना वारिभवोत्थवित्ताः श्रेष्ठा रताश्चापि रसायने स्युः । क्रीडासु रामासु महापणेषु मृगास्यवर्गे दशमेऽतिवित्ताः । शस्त्राग्निभेदखननादिकवीर्य्यभारस्कन्धोपवृत्तिरपि बाहु- बलाद्घटोत्थे । खस्थे गणे झषभवे जवशस्त्रवाहयोनि प्रपायनधनानि नरस्य पण्यैः” । भावे घञ् । ३ आजीवार्थ- मालम्बने । आजीवति कर्त्तरि अच् । ४ आजीवनकारिणि” कर्म्माजीवः नृपाजीव इत्यादो तु आ + जीव--अण् । उप० स० इति भेदः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0642-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आजीवः, पुं, (आङ् + जीव + घञ् ।) जीविका । इत्यमरः ॥ (“बहुमूलफलो रम्यः स्वाजीवः प्रतिभाति मे” ॥ इति रामायणे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-169-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें